Bunjevci u subotičkim tijelima vlasti (1918.-1929.)


publikovano:

https://www.academia.edu/21994170/Bunjevci_u_subotičkim_tijelima_vlasti_1918.-1929._

https://www.academia.edu/3795284/Hrvati_u_Vojvodini_identitet_i_procesi_i_dru%C5%A1tvene_aktivnosti_Bara_Mario_Vuki%C4%87_Aleksandar_ur._-_Croats_of_Vojvodina_identity_s_processes_and_social_activities_Bara_Mario_Vuki%C4%87_Aleksandar_Eds._

Zbornik_Hrvati_u_Vojvodini_naslovnica

Bunjevci u subotičkim tijelima vlasti  (1918.-1929.)

Uvod, položaj Bunjevaca

Jesen 1918. godine bila je prijelomna za cjelokupno pučanstvo Južne Ugarske pa tako i za bačke Bunjevce. Tada sprovedena promjena imperiuma, nakon velikog rata, dovešće ih u potpuno novu situaciju koja ih je vodila da uđu u jugoslavensku državnu tvorevinu.

Pošto nacionalno sazrijevanje i osvještenje pripadnika bunjevačkog etnikuma, i pored nekoliko uspona i uzleta, tijekom cijeloga razdoblja Monarhije nije bilo dovršeno – to će, uz druge čimbenike, pridonijeti da Bunjevci dočekaju prijelomne trenutke ulaska u novu državnu zajednicu uglavnom nespremni, sudjelujući u ovim događanjima mahom uljuljkani floskulama o “slavenskom” ujedinjenju.

trebovanja 14 11

14.11.1918. trebovanje mesa

Vrlo brzo su postali svjesni da su se našli se u državi u kojoj Srbi nastupaju kao ratni pobjednici kojima pripada slava ali i ratni plijen. To su u prvome redu bile upravo teritorije odcjepljenje od Monarhije, u ovome slučaju – Bačka. Tako će i Bunjevcima u najvećoj mjeri potonju sudbinu određivati upravo država, njena ideologija i praksa.    Organi i tijela vlasti na lokalnoj razini, bili su sigurni stupovi na kojima je ona gradila svoju poziciju. Sasvim je razumljivo sa stanovišta beogradskih vlastodržaca što su u Subotici tražili i nalazili svoje eksponente i zastupnike u prvom redu među Bunjevcima kao dominantnom slavenskom većinom pučanstva. To se najjasnije očituje po onima koji su obavljali funkcije prvoga čovjeka grada, s titulom gradonačelnika do 1934. a potom predsjednika opštine. U tom čitavom kratkom periodu međuraća od 23 godine, od ukupno 16 mandata koje su vršile 14 ličnosti,  bilo je 9 Bunjevaca  u 11 mandata[1].

Zadani okvir unutar kojega su se mogla kretati njihova društveno-politička zanimanja u čitavom međuraću – bio je u rasponu od prorežimski zasnovane ideologije naglašenog nacionalnog jedinstva, pače državnog unitarizma, kasnijeg oličenog u integralnom jugoslavenstvu, s pozicija sa kojih se bespogovorno negiralo hrvatstvo Bunjevaca – do snažno izgrađenih oporbenih stajališta koja su polazište i uporište prepoznavala u federalizmu kao načelu državnog uređenja, zalažući se, sukladno tomu, za jače isticanje hrvatstva. Mnogi postupci nove državne uprave i mjere prorežimske promidžbe, odbojno su djelovali na veći dio običnog bunjevačkog puka, a njihovi su politički vođi upravo na tom polju pronalazili uspješno tlo za profiliranje politike koja je njegovala otklon prema Beogradu.

Nakon kratkotrajnog perioda olakšanja dolaskom mira, Bunjevci koji su poslužili kao tas na strani etničke prevage slavenskog stanovništva na novoj graničnoj liniji, susretali su se sa svakim novim danom sa djelovanjem oslobodilaca koje ih nije dovoljno uvažavalo. To će ubrzo kod njih dovesti do reakcije koja je ih podijelila na dva suprotstavljena pola. Jednoga, koji je na polju nacionalnog osvješćivanja i samopotvrđivanja smatrao da su Bunjevci dio hrvatskog naroda, te se i na političkom planu borio u oporbenim redovima, i drugoga, koji je stajao na stanovištu da su im Srbi bliži – time negirajući hrvatstvo Bunjevaca. Ta skupina je mahom bila predvođena djelatnicima koji su izvlačili pogodnosti za sebe od bliskosti sa beogradskim režimom, dok ih je on koristio za svoje ciljeve u obračunu sa protivnicima. Između njih nalazila se velika skupina Bunjevaca koji nisu uzimali aktivnijeg učešća u društvenom-političkom životu Subotice, suočavajući se sa izazovima svakodnevice. Raznorodni i široki utjecaji, pritisci, kojima je država djelovala na novozauzetim teritorijama, pa tako i u Subotici, ostavili su duboke posljedice na proces nacionalnog sazrijevanja Bunjevaca. Tome je svakao doprineo i onaj dio bunjevačke elite koji je obavljajući najviše funkcije vlasti  radio i djelovao po nalogu iz Beograda. Dok je običan bunjevački puk je u njima video svoje predstavnike, oni su  ipak bili više marionete u rukama centralnih vlasti, štiteći svoj osobni, pa zatim stranački politički interes a time i često radeći protiv pravih interesa lokalnog stanovništva.

U Subotici se činilo da nacionalne zajednice Mađara, Bunjevca, Srba, Nijemca, Židova žive više jedni pored drugih, manje ili više zatvorene u svoje uže okvire. U svakodnevnom, običnom životu, one su izvan onih površinskih, imale vrlo malo neposrednih suštinskih dodira. Na planu javnog, kulturnog života, bili su gotovo u potpunosti odvojeni. To i nije bilo čudno, s obzirom da dominantna državna ideologija toga doba, nastupajući u pobjedničkom naletu, u prvom teži da nacionalizira, u konačnici – posrbi čitav društveni život na ovim prostorima. Pored često prenaglašenih vanjskih manifestacija takvih stremljenja, (na primjer: po radnjama i ustanovama, pored slika Kralja, visili su natpisi Govori državnim jezikom, Ko ne govori državnim jezikom, taj je neprijatelj države! ) takva praksa u realnosti nije mogla biti dovoljno čvrsto vezivno tkivo, koje bi nesrbi svojevoljno i rado prihvaćali, amalgam koji bi ih sa njima spajao i ujedinjavao.

Nekoliko pojedinačnih ekscesnih događaja, pritisaka ciljanih na nesrpsko stanovništvo Subotice, pokazuju da toga nisu bili pošteđeni na Bunjevci, odnosno da su oni bili usmjereni na sve katolike, a u drugom na one koji se služe latinicom. Primjeri za to su razbijanje prozora na plebaniji crkve Sv. Đurđa 1920. godine, rušenje crkvenih kipova na javnim mjestima, za dvije godine 3 puta je srušen kip Sv. Ivana od Nepomuka na beogradskom putu[2]. Slučajevi uništavanja javnih natpisa na latinici, nisu bili samo sporadični; već prije sustavni.

Državnu politiku, ideologiju i praksu u Vojvodini, koja je dubinski prožeta nacionalizmom kritikovao je  i teorijski obrazlagao profesor na subotičkom Pravnom fakultetu dr. Mirko Kosić.[3]  Veliki  vojni  uspesi,  ogromne  žrtve, gubitak najboljih ljudi, nadiranje i penjanje u vojnoj i političkoj hijerarhiji  mnogih  loših, nedoučenih i nedostojnih, te opšte posledice dugih ratovanja  pomerili su ravnotežu srpskog nacionalnog duha. Tako dalje on ističe: “Nacionalizmu” je data oduška u centralizovanju, u odricanju od Krfske Deklaracije,  u  posrbljivanju  Bunjevaca, u batinanju republikanskih Hrvata, u jakobinskom terorisanju slobode mišljenja  i  ispovedanja… Nekoliko dobro organizovanih klika bezobzirnih  eksploatatora  narodne države dočepalo je državni aparat u svoje ruke i stara  se  da  ga  ne ispusti. Sve što je pohlepljivo, sve što je slabo i bedno  moralo  ime je prići…Nastavlja: “Sve što je  poluanalfabeta  i sve što je  levantijski nevaspitano dokazuje kako je glavno održati državu onakovu kakove je (pa i “poštovati” je!), da je autonomija i federalizam put k rasulu i  nekulturnosti  (n.pr.  Sjedinjene  države,   Švajcarska,…) a centralizam  čvrsta  brana  opstanka  (n.pr.  predratna   Ugarska, Rusija… ). Balkanski Srbi znaju za autonomije kao prelaz ka konačnom otcepljenje, to su naučili u Otomanskoj Imperiji. Istakao je i da bi centralizam bio manje štetan da …nije  onog  ogromnog  broja kulturno veoma sirovih,  socijalno  nepogodnih i moralno  podozrivih individua u tzv. srpskoj inteligenciji, naročito u  pojedinim  granama državne uprave (policija, carina). Zaključuje je da  odzvanja večito podvivikivanje Mi smo vas oslobodili!

Tačan broj doseljenika teško je utvrditi, ali u lokalnom nacionalnom tisku polovinom dvadestih godina  nalazimo da se u Subotici nalazi oko 10 000 tzv. kuferaša, kako ovde zovu državne činovnike i druga lica, koja iz drugih krajeva naše zemlje

Ta kombinacija državne politike uz preterani nacionalni ponos, koji je pokadkada  prerastao u patos,  a kojim je  zračio  osloboditeljski srpski nacionalni  korpus i u Subotici,  dovodila  je i izazivala talase psihoza, nesigurnosti, pa i netrpeljivosti u prvom redu kod Mađara kao nekada vladajućeg naroda, ali naravno i drugih. Isto tako, manjinci su bili izloženi permanentnom pritisku koje je prerastalo i u nasilje, nacionalističkih organizacija kao što su bile Organizacija jugoslovenskih nacionalista[4] (ORJUNA) koje je predstavljala najznačajniju organizaciju za nasilno suzbijanje protivnika jugoslavenskoga unitarizma, nacionalnih manjina te nacionalnih stranaka, Srpske nacionalističke omladine (SRNAO) ili četničke organizacije, koje nisu prezale ni od terorističkih napada na predstavnike manjina i njihove ustanove ili skupove.

Židovi, često nazivani judeomađarima,  žestoko su napadani kroz tisak a bilo je ekcesa gdje su oni bili ugrožavani i u običnom životu.

Prvih godina u novoj državnoj zajednici, traje i u Subotici neka vrsta privikavanja na novi režim, zakone, ideologiju, svakodnevnu životnu paksu i običaje koje donose i sprovode nove vlasti i novi ljudi koji je predstavljaju. To se odnosi i na obične ljudske, susedske i druge kontakte. Mada je na planu gradske uprave i još više administracije  mnogo toga nastavilo da se obavlja  po inerciji iz mađarskog perioda, okviri su ipak bili potpuno drugačiji.

A vladala je čudna mešavina zatečenih mađarskih i novih zakona. To često, ne samo na razini prava,  stvara komplicirane i zamršene  situacije. Politički život i njegov utjecaj je je bio izuzetno značajan. No, samo je manji dio subotičke populacije uživao pun građanski kapacitet i imao sva građanska prava. Neslavenskim manjinama, Mađarima i Nijemcima, činjene su poteškoće i bivale su do 1923. onemogućivane da glasuju. One su u praksi bile i isključene iz mogućnosti dobivanja zemlje oduzete agrarnom reformom. Gradski i državni službenici morali su da polažu zakletvu Kralju da bi ostali na poslu te da ispunjavaju kriterije vladanja državnim jezikom[5]. I nakon Trianona, provejavala je manje ili više, atmosfera nesigurnosti i nepostojanosti granica, koja je podgrevala iredentizam i revanšizam s mađarske a žestoke reakcije na njega, sa ove strane. U 1920. su donete odluke gradskih vlasti  radi promene mađarskih imena i naziva ulica[6]. Naredne godine izvršeno je novo numerisanje kuća i ulica.[7]  I u kasnijim godinama nastavljeno je sa promenama imena okolnih naselja.[8]

Krajnji cilj tada vođene politike beogradskog režima bio je približavanje Bunjevcima i njihovo postepeno utapanje u Srbe s ciljem jačanja fronta prema Mađarima i iredentističkim porukama koje su dopirale iz Budimpešte. I pored toga što administracija Bunjevce u nekim slučajevima statistički svrstava u kategoriju katoličkih Srba, ipak je bio zanemarljiv broj onih koji su se tako javno izjašnjavali. Nešto više uspjeha požnjela je blaža i lukavije vođena akcija akcija – prema kojoj je Bunjevce trebalo poticati da se odluče za uporabu svoga regionalnog imena i identiteta, kako bi se na tj način što više udaljili od svog prepoznavanja u hrvatstvu. Ili, riječima Petra Pekića: Isticanje Hrvatstva u Subotici nije godilo ni Srbima ni vladinim krugovima. Oni su htjeli da Bunjevci i nadalje ostanu Bunjevci i da budu most između Srba i Hrvata za stvaranje Jugoslavenstva. Međutim Bunjevci su vidjeli da od njih hoće da naprave most zato da gaze po njemu. S druge strane, znatno slabija, prema uloženim sredstvima, a i samom činjenicom da je Bačka u administrativnoj podjeli bila podređena upravi iz Beograda, bila je ona nacionalna akcija sa strane Hrvatske. Tako je još početkom dvadesetih godina i broj onih Bunjevaca koji su manifestirali svoje hrvatstvo bio samo poput vrha ledenog brijega.

 

Prosvjetna politika, baš kao i u doba Monarhije, bila je među snažnijim polugama centralizirane države, grubo negirajući druge i drugačije posebnosti, te lokalnu osobenost, šireći državni jezik, kultove srpskih svetitelja i kraljevske kuće. U tom ozračju bunjevačka djeca, poglavito ona na nižim stupnjevima izobrazbe, bila su pod velikim asimilatornim pritiscima. Mali dio njih je nastavljao srednje ili stručne škole, a još manji dospijevao je do visokih škola. Unatoč tomu, podatak da se mladež na studije ogromnom većinom zapućuje u Zagreb, a ne u Beograd, svjedoči o pokušajima otklona i predstavlja bjelodanu reakciju na takvu praksu, te svjedoči o putovima i uzorima kojima se težilo u profiliranju mladih naraštaja. Bunjevci su u međuratnom periodu imali izuzetno mali broj visoko školovanih predstavnika – intelektualaca. Tako njihova zastupljenost u ukupnom broju subotičkih odvjetnika, liječnika, inženjera, arhitekata, veterinara, nije prelazila 10%.  F 47 22 1919 popis

Pored toga, odnos beogradskih, središnjih vlasti prema Zagrebu, odnosno prema političkim inicijativama koje su dolazile odatle, generalno nazivanim hrvatsko pitanje, bitno će se prelamati i odražavati i na Bunjevce. Pored Radićeve političke organizacije Hrvatske seljačke stranke (HSS) koja će u nekim trenutcima poprimati i karakteristike pravog nacionalnog fronta, nastupajući kao najsnažnija oporba Beogradu, katolička Crkva je zauzimala izuzetno važno mjesto okupljajući i imajući direktnog utjecaja na ogromni dio hrvatske nacije. Ona je razvijala i u novostvorenim uvjetima nastavila da provoditi strategiju djelovanja u širem društvenom kontekstu. Ustav iz 1921. godine nametnuo je laicizaciju društva, ograničio mogućnosti za djelovanje Crkvi i preuzeo nadzor nad vjeroispovijednim školama. Pokazaće se da strah od srpsko pravoslavne hegemonije nije bio neopravdan

Na jednoj su strani kao poluge za prosrpsku liniju služile državni aparat sa svim svojim represivnim mogućnostima; uprava nad prosvjetom, policijom i drugim javnim službama a za hrvatsku akciju među Bunjevcima, stajale su kao centralna središta i polazišta – Crkva, sa svojim strukturama i organizacijama, kulturna društva i udruge, političke partije, lokalni tisak s prohrvatskim opredjeljenjem, ali i angažirani rad pojedinaca, doseljenih Hrvata.

Grad 

 Od samih početaka povarošivanja, izrastanja u gradsko naselje, od polovine XVIII stoleća, Suboticu kao administrativo upravnu celinu  odlikuju neke osobine koje se kao konstanta protežu maltene sve do danas. Tako se može istaći  da se prostire na velikoj površini, da užem gradu gravitiraju okolna naselja i salaši a to sa sobom povlači i vrlo specifičan teritorijalni raspored populacije.  U 1925. godini, približno polovina se nalazila u  užem gradu, sa naznakama karakteristika građanskog sloja, a druga polovina po okolnim mjestima i salašima, sa osobinama i karakteristikama bližim stanovništvu sela. Suboticu ili kako je glasio zvanični naziv – Slobodni kraljevski grad Suboticu (Szabad  királyi  város), od dobivanja tog statusa 1779. pa i po ulasku u novu državnu formaciju 1918. godine, kada je izgubljen svaki sadržaj toga pojma,  kao političko – administrativno područje činili su teritorija užeg grada (unutrašnji grad) sa okolnim pustarama – naseljima (spoljašnji grad). Ona je zuzimala površinu od ukupno 974,5 km².   Po podacima gradskog inženjera Koste Petrovića iz publikacije Kr. Slobodni grad Subotica i kupalište Palić tiskane 1928. u Nutarnjem gradu je bilo oko 60 000 stanovnika, u Kupalištu Palić 2 500, a na Pustarama oko 40 000. 0039

Nalazimo podatke da je atar grada 1914. godine iznosio  169 192 jutara i  334 hvati, od toga 118 883 jutara i 881 hvati oranica, a  1918. se smanjio na 116 928 jutara, od toga 9686 jutara i 1105 hvati oranica.[9] Grad je imao u svom posedu  i davao u zakup zemlju.  O važnosti tog načina finasiranja gradske blagajne  kojim se pravdalo i relativno zaostajanje, govorilo se i u dopisu Ministarstvu 1925. godine:

Subotica danas, od dana do dana sve više propada, pošto je izgubila veći dio svoga imanja, i to:

  1. a) razgraničenjem otpalo je Mađarskoj 16 884 kat. jutara,
  2. b) agrarnom reformom oduzeto je 11 163 kat. jut.

Dakle Subotica izgubila je                              28 047 kat. jut.[10]

U cjelini mora se govoriti o  relativnoj zaostalosti u oblasti gradsko komunalne infrastrukture. Dovoljno je  samo reći da Subotica u  čitavom međuratnom periodu nije dobila javnu vodovodnu mrežu, snabdjevanje je vršeno sa javnih (arteških ili dubinskih) i privatnih bunara, kanalizacija je bila izgrađena samo u manjoj dužini, a i ta je bila dobrim delom otvorenog tipa, većina puteva je  bila bez kamenog kolovoza (kaldrme) ili asfaltnog sloja, to jest bili su to tzv. ljetnji putevi, zimi gotovo neupotrebljivi zbog blata, javno osvjetljenje je pokrivalo samo manji dio centra grada.[11] Samo je dio, oko monumentalne Gradske kuće, odavao sliku i utisak grada, tu su bile koncentrirane zgrade javnih ustanova, kuće i palače bogatih građana, trgovačke i druge radnje, tu je bila tramvajska pruga, ulice kao i trotoari popločani.  Već samo nekoliko blokova dalje od tog blještavog reprezentativnog dijela bile su skromne kuće od naboja siromašnijih subotičana. Periferija je još više ličila na selo, kako po tipu nastambi, tako i po odsustvu infrastrukture,  sa blatnjavim ulicama bez ikakvog osvjetljenja.  Možda i u tim  činjenicama treba tražiti i korjene raspostranjenog označavanja Subotice kao najvećeg europskg sela. A ona je zaista bila velika po površini, toliko da bi se po pokazataljima nekih drugih gradova, tamo moglo smestiti tri puta više stanovnika. Jeste da se i ogromna većina  stanovništva bavila poljoprivredom, ali Subotica nikako nije bila – selo. Pre bi se moglo reći, da je ona posedovala i izgrađivala sve ono što karakterizira gradove, počevši od materijalne osnove, privrede, ekonomije, poljoprivrede,  trgovine, bankarstva, preko saobraćajnih komunikacija, željezničkih ali i tramvajskih pruga, do dometa u oblasti kulture i prosvete, pozorišta, fakulteta i škola.  Ipak, zadržavala je usađene osnove ravničarskih naselja. Imala je gradsko jezgro i tanak sloj građana, oko koga se koncentriralo ostalo mnogobrojno stanovništvo. Drugi gradovi poput Beograda, Zagreba ili nama bližeg Novog Sada, koji su uneli u novu državu slične ili znatno manje demografske potencijale, razvijali su se mnogo brže i uspješnije od Subotice[12]. Otežavajuće okolnosti za Suboticu u tom vremenu  su bili njen pogranični položaj, demografska dominacija mađarskog i bunjevačkog stanovništva, njen dominantno poljoprivredni karakter u produkciji, malobrojnost slavenskog građanskog sloja.0040

Stanovništvo

Nacionalni sastav stanovništva Subotice je bio vrlo heterogen. Kao izvori utvrđivanje stanja moraju  da se koriste  popisi stanovništva, a oni su u Subotici obavljani  1919, 1921. i 1931. godine. Premda državni popisi vrlo mnogo govore o karakteru službene ideologije, nisu dovoljno pouzdani kao statistički vodiči u vezi sa svakom nacionalnom zajednicom. U prvom redu, popis iz 1921. nije imao rubriku za nacionalnost, već samo za maternji jezik i religijsku pripadnost.  Podaci o etničkoj strukturi stanovništva su i u popisima stanovništva Jugoslavije 1921. i 1931. zasnivani na podatcima o materinjem jeziku.

Pored svega može se tvrditi da je Subotica bila i najveći  bunjevački grad, u državi a i šire. Podaci o broju Bunjevaca variraju. Pored tiskovina i drugih izvora koji su davali  svoje procjene, zvanični  popisi,  gradskih  i  državnih organa,  mada  samo izuzetno imaju direktno  izraženu  rubriku  – nacionalnost  Bunjevac, ostaju najvjerodostojnija svjedočanstva o tom pitanju. Po zadnjem  popisu stanovništva u okviru Austrougarske carevine, 1910. godine,  došlo  se do podatka, doduše indirektnim putem, da je Bunjevaca bilo  33  208, a Mađara 54 626, Srba  3  371, Hrvata  20,  itd. – od  ukupno  92  232 stanovnika.[13]  Nakon rata, 1919. godine, za potrebe pariske mirovne konferencije, u cilju podastiranja dokaza o etničkoj prevlasti slavenskog elementa, subotičke gradske vlasti su obavile lokalni popis i poslale sljedeće podatke o stanovništvu: ukupno – 101 286, Bunjevaca –  65 135, Srba  – 8 737, Mađara – 19 870.[14]  Tako velika  razlika – povećanje broja Bunjevaca i Srba, objašnjiva je samom činjenicom  pod kakvim  su društveno  političkim  uvjetima  vršeni popisi. Raniji, u klimi mađarizacije a drugi u  vreme oslobađanja  i bujanja  južnaslovenske nacionalne svijesti. Veliki broj dotadašnjih “mađara”  dobio je tada priliku da se izjasni kao “bunjevac” ili “srbin”, što su masovno i koristili.

                                             Sumarni rezultati popisa

Narodnost/

materinski jezik

 

Gradski popis

1919.

Državni popis 1921. Državni popis 1931.
Mađara 19 870 27 561*

 

 

 

 

 

41 401*

39 108**

 

Srba 8 737 10 054*
Bunjevaca 65 135   44 892**
Hrvata 900*
Njemaca 4 251 2 349* 2 865*
Židova 3 293 3 739*
Srpskohrvatski jezik materinski 71 085[15] 53 835
muških 48 703
ženskih 51 355
domaćinstava 24 466
 

ukupno

 

 

101 286

po prijethodnim[16]

rezultatima

70 737

 

 

po konačnim rezultatima

60 699  

 

 

100 058

     102 133**

* izvedeni podaci

** po podacima gradskih vlasti u 1934.[17]

To su bili osnovni okviri grada Subotice kojim je trabalo da upravlja svaki gradonačelnik.

Vlast u gradu

Slobodni kraljevski grad Subotica, po statusu u rangu županije,  na čelu je imao gradonačelnika pored velikog župana. Gradonačelnik je predsjedavao i vodio rad  gradskog vijeća.

I u novoj državi zadržalo se ustrojstvo gradske administracije koja  se sastojala  13 odjeljenja i svih  gradu  podređenih institucija ( Gradska knjižnica, Muzička škola, Vatrogasci, Gradsko Redarstvo, Katastar,… ), sa ukupno nakoliko stotina službenika (godine 1924. bilo ih je 516 ) nalazio se gradonačelnik. Kao organ centralne vlasti zadržala se u funkcija  Velikog  župana. Taj položaj je postojao od 1918. do  1931.  godine,  kada stvaranjem Banovina Subotica dolazi pod upravu Dunavske banovine u Novom Sadu[18].

Kao odraz vlada  u Beogradu, smenjivani su i subotički lokalni funkcioneri. Na te funkcije se dolazilo imenovanjima[19] od strane centralnih vlasti. Samo one lokalne političke opcije koje su imale većinu u državnom parlamentu, mogle su da očekuju da kanidiraju svoje ljude na ta mjesta.  U periodu do 6.1.1929. i uvođenja monarhodiktature, t.j. ukidanja parlamentarizma, zemljom su najviše upravljale Narodna radikalna ( NRS ) i Demokratska stranka (DS ), pa u skladu sa tim, preko svojih ljudi i Suboticom. Zanimljivost je  da  se ni jedna vlada nije održala pune 4 godine, koliko je iznosio mandat.

Kakva je bila uloga i udio subotičkih  gradonačelnika  u  životu Subotice? O čemu je to sam grad mogao da odlučuje, koliko je usmjeravao i planirao pravce svoga  razvoja?

Uloga gradskih vlasti   i gradonačelnika, bila je ograničena samim malim kompetencijama koje  su bile u njihovoj nadležnosti. Kruti  centralizam,  koji  je  bio linija vodilja zacrtana i sprovođena,  od  vidovdanskog  ustava  do državnog sloma, onemogućavao je i gradove kao upravno teritorijalne jedinice da dođu u poziciju da samostalno rješavaju svoja  životno važna pitanja. Smanjivanje delokruga  gradskih  vlasti,  uz  suštinsko ukidanje samouprave,  proces je koji je tekao u čitavom međuratnom razdoblju.

Državna politika,  koja  je  određivala  i usmjeravala gospodarske,  finansijske,  kulturno  prosvjetne  i  druge  od životne važnosti tijekove, krojila se na  drugom mjestu, a grad je morao samo da se uklapa u njih. Gradonačelnici kao prvi ljudi gradske uprave  imali  su  u  svemu tome relativno malog udjela.

U uvjetima kada je vlast shvatana ne samo  kao  kao  društvena, nego i kao materijalna privilegija [20] razumljivo je  što  su oni brinuli o svojim interesima često više nego o  širim  gradskim.[21] Ograničeni  uskim   partijskim   programima,   obavezama   da  svojoj političkoj centrali obezbede što veći broj  glasača,  retko  su imali mogućnosti da gledaju na dobrobit svih  građana Subotice.

Nepostojanje neposrednog izbornog sistema na lokalnom nivou, oslobađao ih je tereta provjere  izborne  volje  sugrađana. Bilo je dovoljno biti u milosti vladajuće garniture pa ishodovati imenovanje.  Time su gradonačelnici vezani za beogradske centrale, bili sviše politički činovnici nego što su se pokazali kao pravi  zastupnici Bunjevaca  i ostalih građana Subotice.

Ulaskom u novu južnoslovensku državu i za Suboticu započinje  jedan novi povijesni period. I pored nove  državne,  ideološke  i političke klime, u Vojvodini će se, u organizaciji vlasti, još dugo upotrebljavati  neki obrasci  iz starog administrativnog i pravnog sistema Monarhije.

Sistem organizacije vlasti prošao je  kroz  četiri  perioda. Prvi je …prelazni period, nastao u procesu raspadanja  Austro-Ugarske i formiranja  novih država na njenim ruševinama. Traje oko mesec dana u drugoj polovini oktobra i prvoj polovini novembra 1918. g.[22] Tada stare vlasti odstupaju  sa  položaja a  nove;  u prvom redu vojne a zatim i civilne, preuzimaju njihove nadležnosti. To se dešava i u Subotici gde je poslednja sednica gradskog Proširenog senata održana 11. studenog. Tada  je formalnu ostavku podneo razvlašteni gradonačelnik dr. Karolj Biro  a komesar budimpeštanske  vlade Luka Plesković položio zakletvu preuzevši dužnost  gradonačelnika i velikog župana. Nepunih mesec dana kasnije, 10. prosinca  i on će kao poslednji reprezent mađarskih vlasti morati da se povuče sa položaja.[23]

Sa  ulaskom vlaka s trupama srpske u subotičku željezničku postaju, 13. studenog,  samo nekoliko časova prije  potpisivanja Beogradskog  ugovora o primirju, stvoren je na ovom području vrlo složen državnopravni  provizorijum.  Prvi  komadant grada, koji je 15. studenog stavljen pod  vojnu  komandu, postaće pukovnik  Vladislav  Krupežević. On  će  u  sporazumu  sa Bunjevačko srpskim Narodnim vijećem,  18. studenog  postaviti  prvu novu gradsku upravu,  na  čelu dr. Stipanom  Matijevićem, koji  će pored gradonačelničke, od 4. prosinca  vršiti i  funkciju  velikog  župana.[24]

To je bio početak drugog  perioda koji traje do 1927. godine, kada  dolazi  do  obnavljanja, samo  po formi,  administrativnog sistema iz perioda Austro- Ugarske. Subotica – Slobodni  kraljevski grad  (Szabad királyi város),   po mađarskom   administrativno teritorijalnom  principu, bila je u rangu županije i  imala svog Velikog  župana, državnog  činovnika kojeg je postavljala vlada u  Budimpešti. Subotica će, zadržati taj naziv i status  ali  u  novim državno pravnim  i  političkim  okolnostima,  on  će  biti  sasvim formalnog karaktera. Za razliku od  nekadašnjeg  sustava  gdje  se u popunjavanju  gradske  skupštine, pored  imovno poreznog cenzusa koristio i specifični izborni sistem[25], u  novim  uvjetima  su gradski funkcioneri u gradskoj upravi-Senatu, (Gradskom načelstvu, Gradskom poglavarstvu od 1934.) počevši od gradonačelnika, zatim i svi odbornici, u gradskom predstavničkom  telu  –  Narodnom  odboru  (do 29.8.1919.), zatim Proširenom Senatu, Gradskom  odboru  ( od 1929.) i Gradskom vijeću (od 1934.) imenovani od  strane  centralnih vlasti, odnosno Ministarstva unutrašnjih djela, a time samoupravnost  slobodnih kraljevskih gradova nije poštovana  u  temelju.[26]

Gradski izvršni organ vlasti bio je Senat. Skupština sa  svojim tjelima, odborima i stručnim  odborima  imala  je precizno određen delokrug.[27]

Polje rada gradske uprave, odslikava podela na odjeljenja: administrativno, ekonomsko, kulturno socijalno, tehničko, finansijsko, odvetništvo, fizikat, vojno  i  ured  gradonačelnika  (do  1931.); koja  je  sa  manjim  izmjenama  postojala  u  čitavom   međuratnom  periodu.  Predstavničko  tijelo  – Prošireni Senat je  imalo  različit  broj  članova, znatno manji nego prije rata, u 1921. godini –  200,  1927.  – 100,  1929. – 60,  1934.  –  72. Tom  broju  se  dodavao  određen  broj funkcionera koji su po dužnosti bili njegovi članovi. Ukupan broj službenika je isto varirao, od 516 – 1923. godine, do 340 početkom 1934. godine. Treba imati u vidu da je to samo osoblje u upravi, a ukupan  broj  svih  gradskih  službenika,   uključivši i druge gradske institucija –  knjižnicu, muzičku školu, bolnicu, redarstvo ( do 1929. ), veterinarsku službu, putare, vatrogasce i  druge  bio  je mnogo veći.[28]

Jedan prijedlog koji je i usvojen[29],  velikog kapetana Frane Vukića iz 1924. godine daje dobru ilsutraciju stanja u gradskoj polciji. Pošto se brojno stanje od 9 civilnih gradskih komesara, koje je predviđeno gradskim statutom za predratno stanje, kada je kriminilatitet u mnogo manjoj meri bio razvijen, sada se pokazuje nedovoljan; to je potpisatome čast predložiti slavnom Senatu, da kod Proširenoga Senata izdejstvuje povišenje brojnog stanja civilnih komesara sa 9 na 15. Iz razloga što se posle rata stanje izmenilo i kao posledica rata kriminalitet razvio u većoj meri; što je pored toga naš grad posle rata postao jedno pogranično mesto gde se na svakom koraku mora motriti na pokrete prelaznika na našu teritoriju kao i na pokrete sunarodnika nam susednih država koji žive u ovom gradu. Te sve to zahteva povećanje organa javnih bezbednosti a naročito civilnih komesara.

U 1929. godini ta služba bilježi i priliv novih snaga. Subotica je zaposlila 30 novih policajaca poglavito iz Like, a obrazloženje kapetana dr. Veljka Momirovića[30] je bilo  jer domaći nisu dovoljno energični.

Jedan dio  administrativnog osoblja odbio je da položi  zakletvu do konačnog rješenja teritorijalnih pitanja sa Mađarskom i  zbog toga su gubili službu, ali povoljni uvjeti za sticanje  gradske penzije – samo 10 godina  rada u službi grada,  koju  će  dobiti veliki broj bivših službenika, predstavljaće u budućnosti veliki teret  za  gradski  proračun. Već u  1919.  je  bilo  336  gradska  penzionera.[31]  Ilustraciju stanja u   gradskoj upravi daje Pekić[32]: Općinski namještenici ponajčešće bijahu postavljeni ljudi  bez dovoljno činovničke  prakse  i  propisane  kvalifikacije.  i  nastavlja …među činovništvom zavlada partizanstvo, a  u administraciji pravi haos; štićenik moćnog političara  čini što hoće, korupcija se širi, a ugled vlasti pada.

Mađarski jezik je nastavio masovno  da  se upotrebljava u službenoj  prepisci  još   tokom 1919. i 1920. godine. Da je takva pojava odolijevala i u kasnijim godinama, svjedoči i zapažanje podgradonačelnika dr. Matije Evetovića: »primetio sam, da činovnici grada u mnogim prilikama u pojedinim zvanjima upotrebljavaju mađarski jezik bez obzira na njihovu narodnost…«odnosno naredba  da činovnici govore državnim jezikom »u zvanjima (kancelarijama, odeljenjima) i van zvanja«. ( HAS, F:47.Gr.  1377/926

Izvestan broj gradskih službenika nije zadovoljavajuće koristio državni jezik ni 1934. godine. Iz  Kraljevske Banske  uprave  te godine je stigao dopis u kome  Ban  piše:  Obavešten sam da  u Gradskoj kući i danas, 15. godina  posle  oslobođenja ima činovnika koji ne znaju ili slabo znaju državni jezik i  da  se  i danas po hodnicima i kancelarijama čuje samo mađarski  jezik,   koji  ti  činovnici  i  službenici  upotrebljavaju  čak  i  u  međusobnom opštenju. Dalje  nastavlja o indiferentnosti prema našim  nacionalnim ciljevima, te da  kod  činovnika i manjku  sposobnih nacionalnih boraca HAS, F:47.1094..  O svim tim uočenim pojavama od  gradonačelnika inž. Ivana  Ivkovića  Ivandekića  traži  detaljan  izvještaj. Gradske vlasti  su  sprovele  ispitivanje,  sastavile spiskove i 21  službenik  je  pozvan  na  polaganje  ispita  iz   poznavanja jezika, a 6 koji nisu zadovoljili  je  i otpušteno.

Proces ukidanja i  ove  formalne  samoupravnosti,  ukidanjem velikožupanskog zvanja gradova, započeće 1925. a u Subotici  biva završen 1929. godine. Tada dolazi  do  ukidanja  položaja  velikog župana Subotice a grad se uključuje u okvir  Bačko-  baranjske  županije, odnosno oblasti i ima rang sreza u njoj.  Time Subotica  dolazi pod nadležnost  Velikih župana županija (oblasti).[33]

Država  je u  tom  periodu preuzela  u  svoju nadležnost i gradsku policiju, katastar i ubiranje poreza.

Uvođenje sistema  oblasti, koje  su  predviđene  još   1922. godine[34], a parcijalno zaživele 1923. godine, karakteriše treći period od 1927. do 1929. godine. Sjedište Bačke oblasti u  kojoj  se nalazila i Subotica bilo je u Somboru.

Prvi i jedini lokalni, opštinski izbori, koji  su predlagani  i traženi u ranijem periodu,  biće organizovani 6.11.1927. godine.[35]  Na njima  se za 100 mandata u Gradskom  predstavništvu borilo  9  političkih  stranaka   ili grupa.[36]

Nakon izbora, prva sednica  gradske  skupštine  je  održana 21.11. 1927. godine. Prvim  ceremonijalnim  delom  pretsedavao je  najstariji  odbornik Imre Rothmann (Senta 1855. – Subotica 1929.),  poznati industrijalac, koji je i izabran na listi Udruženja industrijalaca -Lloyd, i koji je u svom pozdravnom govoru istakao: Trebalo je da  prođe skoro deset  godina  pa  da  gradovi  i  opštine  Vojvodine, pa tako i grad Subotica ponovo dođu do  svoje  samouprave.  Dalje je istakao  zadovoljstvo  što  je Subotica predata na upravljanje subotičanima. Drugim radnim djelom sjednice, i pored  niza protesta odbornika predsedava gradski veliki župan Dušan  Manojlović,  kako je to bilo  predviđeno  i  u  ranijem  periodu.  Tom  prilikom  su  odbornici, tajnim glasanjem, izvršili  i  izbor  gradonačelnika  i gradskih funkcionera.  Tako  je  prvi  put  u  međuratnom  periodu gradonačelnik izabran, doduše posrednim  putem.[37] U svom nastupnom  govoru,  pored ostalog  je istakao: …nalazimo se u  još  nesređenim  administrativnim prilikama, kada se položaji  zauzimaju ne na temelju izbora, nego se  jednostavno mesta  popunjavaju  naimenovanjem od strane državne vrhovne uprave.

Promjenama   administrativno-teritorijalnog   sustava   1929. godine u skladu sa tada izvršenim političkim promjenama, Zakonom o nazivu i podeli Kraljevine Jugoslavije na upravna područja, uvedena je  krajem te godine podela  na  banovine i to označava  ulazak  u  četvrti period sustava organizacije vlasti u zemlji. One  su  se dijelile  na  srezove  i  opštine, te samoupravne  gradove  kakav je  status imala i Subotica, koja se  nalazila u Dunavskoj  banovini.[38

Prvi ljudi grada

Prvi Bunjevac, nakon dugog vremena[39], na čelu gradskih  vlasti  bio je dr. Stipan Matijević.  Rođen je u Subotici 1872. godine. Stipan Matijević je po profesiji bio pravnik, koji je nakon školovanja u Subotici  pravne nauke završio u Budimpešti. I  prije  rata  je  bio  angažiran  u  javnom životu. Nakon smenjivanja je radio kao javni bilježnik. Napisao je 1928. godine, memoarsko djelo – Događaji koji su se odigrali za vreme mog javnog delovanja. O značaju uloge dr.  Matijevića,  i samog perioda u kome je on gradonačelnik, najbolje svjedoče reči zahvle  koje njemu osobno i suradnicima upućuje  Narodna  uprava  za  Vojvodinu,  na savesnom i rodoljubivom  radu  koji  su  …  omogućili  da  uspešno obavimo jedan od najvažih poslova  u  istoriji  naroda  srbskog,  posao odkidanja ovih bogatih pokraina Ugarske i pripajanje istih Kraljevstvu Srba, Hrvata i  Slovenaca. Za svoje zasluge, odlikovan je  1925. godine ordenom Svetog Save. Preminuo je 1939. godine. Na funkciji gradonačelnika od 20.11.1918. do 03.05.1920. Obavljao je i funkciju Velikog župana od 20.11.1918. do 3.05.1920. godine. Prije njega je zadnji gradonačelnik Bunjevac bio  Lazar  Mamužić,  koji  je čitavih 18. godina zauzimao taj položaj. Nasledio ga je  1902.  godine dr. Biró  Károly [40],  koga  je  smjenila  tek  srpska  vojna uprava, koja i postavlja dr. Matijevića.

SljedećVranje Sudarevic HAS f 48 1 52 1924i Bunjevac na čelu Subotice je bio dr. Vranje Sudarević (Subotica, 19.9. 1868. – Subotica 14.05.1924.).  Potiče iz bogate zemljoposedničke  bunjevačke porodice. Tako je i sam  bio je virilista (na  osnovu visine poreza ) u mađarsko  vreme a time i postavljen u  gradsku  skupštinu. Studirao je medicinu u Budimpešti.  Zbog očeve smrti prekinuo je studije ali ipak  1899. postaje liječnik.  Društveno aktivan  za  vreme  školovanja, tako je bio povjerenik Matice Hrvatske za Suboticu,  saradnik u Kolu mladeži, među osnivačima je Zemljodilske Štedionice (1904.) i Bunjevačke stranke (1906.), urednik Nevena od 1903. do 1910. Bio je narodni  zastupnik u Konsituanti (1920.),  i  Narodnoj  skupštini (1923.). Na funkciju gradonačelnika postavljen je kao   član Bunjevačko-Šokačke stranke ( BŠS ). Na funkciji gradonačelnika 04.05.1920. – 08.11.1920. (Veliki župan 4.05.1920. – 8.11.1920. ) Imenovala ga je Protićeva vlada.[41]  U njegovo vrijeme  vršeno  je odstranjivanje  svih  službenika,  pretežito Mađara,  koji nisu htjeli da potpišu zakletvu Kralju.   Nakon silaska sa funkcije, radiće u gradskoj službi kao  nadodvjetnik od  1921. do 1924. godine.

Sa njegovim smenjivanjem, završiće se i kratkotrajni period kada su predstavnici BŠS držali vlast u gradu. Pristalice te stranke, funkcioneri i činovnici, smjenjivani su a na  njihova  mjesta  dovođeni  radikali. Ubuduće  će  za Bunjevce  biti  mjesta  u  vrhu  gradske  uprave  samo  ako su  članovi najmoćnijih partija sa centralama u Beogradu.

Siječnja 1921. godine,  Veliki župan Pavle Dobanovački, raspušta  Prošireni senat. Na osnovu  rezultata parlamentarnih izbora iz studenog,  vlada je imenovala  200  novih članova  Proširenog Senata. Raspored snaga je bio sljedeći: Demokratska stranka (DS) – 36, Narodna radikalna stranka (NRS) – 31, Zemljodilska stranka – 17, Bunjevci –  49, itd. Po nacionalnom sastavu je bilo ukupno  113 Bunjevaca, 43 Srba, 2 Hrvata, 33 Mađara, 7 Židova  i  2  Nijemca. Na mjesto  članova  zabranjene KPJ, koja je pobedila u užem gradu, postavljeni su po prvi put predstavnici neslavenskih naroda.

Mjesto gradonačelnika, do prosinca  ( smenjen prethodnog mjeseca ali do primopredaje dužnosti novom gradonačelniku ostaje u zvanju )  1922. godine zauzimaće Pavle Dobanovački, član NRS  koji je vršio i velikožupansku funkciju.[42]  O situaciji koja je tada vladala u gradskoj  vlasti  svjedoči  crtica iz Subotičkih novina od 4.11.1922. Kad je gradonačelnik bio radikal, zahtevalo se da svaki zvaničnik mora biti radikal. Ko nije htio prići u radikale, bio je izbažen iz zvanja. Krajem  1922. došlo je do raspada koalicije NRS – DS,  i raspisani  su  izbori  za  1923. godine.

Sljedeći Bunjevac gradonačelnik je bio  dr. Andrija Pletikosić (dr. Pletikoszich András) ( 1885. – ?),  koji je tada pripadao DS. Potječe iz ugledne bunjevačke familije. Pletikosić je u Subotici završio osnovnu školu i gimnaziju, a onda je otišao na studije u Budimpeštu gdje se družio s ostalim bunjevačkim studentima, od kojih će mnogi kasnije igrati važnu ulogu u bunjevačkom društvenom i političkom životu (Mirko Ivković Ivandekić, Babijan Malagurski, Stipan Matijević, Vranje Sudarević). U Budimpešti je Pletikosić postao doktor prava. Posle povratka u Suboticu ušao je Pletikosić u  političke vode, angažuje u Nezavisnoj (Košutovoj) stranci, i započinje da radi kao odvjetnik. Smatrali su ga za mađarizovanog Bunjevca. Nakon rata on je dugo bio izvan glavnih političkih događaja. Zbog svoje promađarske orijentacije nije uživao povjerenje Bunjevaca. Međutim, kada je demokratsko-radikalna vlast 1920. godine odlučila smjeniti hrvatsku gradsku upravu, uzeli su upravo Pletikosića kao Bunjevca da obavi taj nezgodni politički posao. Pod  njegovom vlašću nastavljeno je sa smjenjivanjima Bunjevaca u gradskoj upravi. Pletikosić je imao nezahvalan zadatak, da sklanja sa položaja Bunjevce, koji su  gubili kredit u očima Beograda. Zbog  toga je u subotičkom bunjevačkom tisku  na njega osuta lavina uvreda i prijekora. Od 1924. do 1934. obavljao je funkciju javnog bilježnika u Bačkoj Topoli.[43] Na funkciji gradonačelnika 08.11.1920. – 2.09.1922.[44]  (Bio je i Veliki župan 26.11.1922. –   23.04.1924.) Na funkciji gradonačelnika po drugi put: 31.12.1922. -23.4.1924.

Ta 1924. godina bila je … jedna   od   nejnestabilnijih   u istoriji monarhističke Jugoslavije.[45]  U toj  godini  su  se  smjenile  peta, šesta i sedma vlada  Nikole Pašića (NRS), zatim vrlo slaba Davidovićeva ( DS ) vlada i koalicija Pašić – Pribičević (NRS  – SDS). I na lokalnoj razini vladala je slična slika. Pletikosića je nasledio radikal  Albe Čurčić Malagurski (1881. –  Subotica, 10.06.1927.[46])  Na gradonačelničkoj  funkciji  je od  23.4.1924.  do  12.10.1924. godine. Završio je Gimnaziju i 9 semestara medicine, ali ga je rat sprečio da postane liječnik. Studirao u Budimpešti, gde je upoznao i svoju buduću suprugu – Srpkinju po nacionalnosti.  Angažiran  u  pripremama i organiziranju preuzimanja vlasti od Mađara u gradu, u jesen 1918. godine. Bio je među osnivačima Bunjevačko-srpskog narodnog obora.  Od 1919. nalazio se u gradskoj službi. Bio je član Radikalne  stranke  i kao  takav zastupao  njene stavove i na mjestu prvog čoveka grada, pošto je postavljen na mesto gradonačelnika 1924. Na toj funkciji ostao je do 1926, kada je umirovljen zbog bolesti. Umro je naredne 1927. godine. Javljao se  i kao urednik Danice. Na funkciji gradonačelnika: 23.4.1924.- 12.10.1924.41 Zemljodilski 1926

Kao plod dogovora nove Davidovićeve vlade sa predstavnicima BŠS, zamjenio ga je 11.10.1924. član te partije  dr. Mirko Ivković Ivandekić  (Subotica, 12.02.1884.- Subotica, 13.12.1974.) On je rođen u Subotici 1884. godine, bio je pravnik, odvjetnik, budimpeštanski đak, a i supruga  mu je  bila  iz  Mađarske.  Od 1911. godine ima odvjetničku kancelariju u Subotici. U prijelomim trenutcima okončanja rata 1918. djeluje u grupi mladih hrvatskih intelektualaca koji su se pojavili kao jasna politička snaga, spremna da odgovori na tadašnju kriznu situaciju. Tako je kao predstavnik Narodnoga vijeća iz Subotice, uz Blaška Rajića,  Stipana Vojnić Tunića sudjelovao je  na sjednici Hrvatskoga sabora 29.10.1918., na kojoj je proglašeno otcepljenje Hrvatske od Austro-Ugarske i uspostava Države Slovenaca, Hrvata i Srba. Bio je izabran  u subotičku delegaciju na Velikoj narodnoj skupštini u Novom Sadu. Radio i kao  glavni gradski odvjetnik od 20.03.1920. godine, a potom i veliki župan i gradonačelnik. Postavljen od strane kratkotrajne Davidovićeve vlade, pa će odmah nakon njenog pada i biti smenjen.[47]   Preuzeo dužnost 11.10. a zakletvu položio 14.10. u Beogradu. Na političkom polju, u početku istanknuti član BŠS, zatim HSS, a kasnije prorežimskih stranaka. Tako je uspio da bude izabran za narodnog poslnika na parlamentarnim izborima 1931. godine. Na funkciji gradonačelnika: 13.10.1924. – 14.11.1924. (Veliki župan  12.10.1924. – 14.11.1924.)  Nestabilnost te vlade utjecala je i na njegov pad.[48] Zanimljiva je  evolucija  političkih  pozicija  dr.  Ivkovića.  Od aktiviste  BŠS  prešao je u   radićevsku,  oporbenu   Hrvatsku republikansku seljačku stranku[49],  da  bi nakon 1929. i uvođenja diktature bio  na  pozicijama  centara  moći  u Beogradu, kao član Jugoslavenske radničko seljačke demokratije (JRSD), zatim Jugoslavenske nacionalne stranke (JNS) i Jugoslavenske radikalne zajednice ( JRZ). Od stuba radićevske  struje  među  subotičkim Bunjevcima do narodnog poslanika  izabranog u subotičkom okrugu na  pseudoparlamentarnim izborima 8.11.931. godine, kada je postojala je samo jedna zemaljska  lista  generala Petra  Živkovića[50], prevalio je dug put. U više navrata je postavljan i u gradsku skupštinu.[51]

Već  9.11.1924. je razriješen dužnosti gradonačelnika i  Velikog  župana  koju  preuzima Dragoslav Đorđević.

Na mjestu gradonečelnika se  od  11.11.1924.  do  13.10.1926. javlja opet Albe Čurčić Malagurski (NRS).  Dragoslav  Đorđević  je  zadržao  samo mjesto velikog  župana.  Albe  Malagurski  je  bio  među  istaknutim ličnostima, Bunjevcima i Srbima,  koje su krajem 1918. pripremale  i organizirale preuzimanje vlasti u gradu. Penzionisan je 1.10.1926. godine.

Kao podgradonačelnik se, od  15.1.1925.  do 23.3.1926. godine ( nakon pristupa NRS), javlja dr. Matija Evetović[52]  U Zagrebu je završio slavistiku i filozofiju i doktorirao 1923. godine. Pisao je za lokalni tisak i obavljao  niz  dužnosti  u subotičkim organima vlasti, kulturnim  i  školskim   ustanovama. Na kulturnom polju aktivan je i  nakon 1945. godine. Nove vlasti ga ipak nisu baš  mnogo cijenile o čemu svjedoči sačuvana karakteristika: Kao direktor (gimnazije, prim.aut.) i organizator  je  slab  i neobično komotan. Igra ulogu velikog gospodina. Politički apsolutno nepouzdan i prisno  vezan s klerikalcima ( u internatu opatica drže  i njegovu veliku  sliku.[53] Za  vrijeme njihovog  mandata  pripremani su  i održani parlamentarni izbori 1925. godine, koji su  zabilježeni po raznim radikalskim nasiljima u Vojvodini pa i u Subotici. Moglo se  glasati samo uz  posebne  legitimacije, koje  mnogi  nisu  dobili  na  vreme, glasačka mjesta  su  bila  udaljena,  itd.[54]

Nakon Malagurskog, koji je već pri kraju  mandata  bio  narušenog zdravlja, za dužnost gradonačelnika postavljen je  14.10.1926.  godine radikal  Dragoslav Đorđević[55], raniji  Veliki župan. Na mjestu gradonačelnika, do travnja 1927, proveo je 6 mjeseci  i  18  dana.

Kao  v.d.  gradonačelnika  nakon  njegovog,  očigledno  iznuđenog  odlaska, javlja  se  podgradonačelnik  dr.  Matija  Evetović,  koji  će predati dužnost 20.5.1927. godine, dr. Dragutinu (Kaloru) Stipiću  ( Subotica, 17.01.1883. – ?) novopostavljenom gradonačelniku, takođe radikalu, koji će  nakon odlaska  sa tog mjesta pokazivati i drugačije političke sklonosti.[56] On je u I sv. ratu bio je zarobljen u Rusiji, gdje je ostao sve do 1920. godine.  I on je bio doktor prava, radio je u gradskoj službi. U 1926. godini  postavljen za Velikog župana. Na jedinim lokalnim izborima u Subotici, 1927. godine[57], glasovima svojih sugrađana dobio poverenje da obavlja funkciju gradonačelnika.  Od 6.01.1929. razrešen dužnosti gradonačelnika, ali je u v.d. svojstvu ostao do 23.03.1929. godine. Na funkciji gradonačelnika: 19.05.1927. – 23.03.1929 .  (Veliki župan 14.10.1926. – 30.04.1927.) I Stipić je poput većine njegovih prijethodnika bio pravnik, a radio je kao odvjetnik. Bio je glavni  gradski odvjetnik od 1921. do 1926. godine. Prvo je postavljen  za  Velikog župana 1926. godine, kada Đorđević preuzima gradonačelničko  mjesto  od  Albe Malagurskog, a zatim i za gradonačelnika, rješenjem   Ministarstva Unutrašnjih Dela od  17.5.1927. godine. Na tom mjestu je ostao do  do 30.4.1927. godine.

Prvi i jedini lokalni izbori, koji su zahtevani  još  od  početka dvadesetih godina, održani su za vreme  njegovog  mandata,  6.11.1927. godine. Biralo se 100 vijećnika.[58]   Najviše  glasova, 3 714, što je  obezbeđivalo i  najviše – 27  mandata,  dobili  su  predstavnici  NRS,  zatim HSS sa – 16 mandata, Mađarska stranka sa – 14 i DS sa – 13.  Tajnim glasanjem izabran je, odnosno  potvrđen  Dragutin  Stipić. Glasalo se na prijedlog Marka Jurića. Za je bilo 52 a protiv 46 odbornika.[59]

Kraljevim  proglasom  6.1.1929,  ukinut  je   parlamentarizam   i zabranjene sve političke  stranke, a proklamirano  jugoslavenstvo kao  državna ideologija. Dužnost gradonačelnika, Stipić je 23.3.1929. godine  predao Selimiru Ostojiću[60], penzioniranom brigadnom konjičkom  generalu,  koji će ostati gradonačelnik do 19.10.1931.godine. Broj  odbornika  u  Gradskom veću, kako se tada nazivala lokalna skupština, smanjen je na 60.

Sve te promjene nisu donijele ništa dobra onim Bunjevcima koji su su borili da ih priznaju u punom nacionalnom hrvatskom osjećaju.

 

 

 

[1] U dva navrata radonačelnici su bili dr. Andrija Pletikosić i Alba Čurčić Malagurski.

[2] Subotičke novine, 23.7.1921.

[3] Dr. Mirko Kosić (Velika Kikinda, 27.03.1892.- Lugano, 1956 ) je  najznačajniji srpski sociolog između dva svjetska rata. Predavao na subotičkom Pravnom fakultetu do 1931. godine. Prvi je cjelovito obrazložio najvažnija epistemološka pitanja sociološkog metoda, oslanjajući se na Maksa Vebera a potom i na osnovna načela Dirkemovog pozitivističkog metoda. Pisac je prvog udžbenika sociologije u Srbiji Uvod u opštu sociologiju i osnivač prvog sociološkog časopisa Društveni život. Za vreme Drugog svjetskog rata bio je zamjenik guvernera Srpske narodne banke i jedan od vodećih Nedićevih finansijskih stručnjaka. Zbog toga je morao zauvijek da napusti Srbiju. Posle rata živeo je u emigraciji u Švicarskoj. Umro je u Luganu 1956. Citirani dijelovi su iz članka Naš nacionalizam i kultura,  Društveni život, socijalno-naučni časopis, knj. 3, Beograd 1921, str. 243-248. U potpisu redakcija (urednik dr. Mirko Kosić)

[4] Tako u Hirlap-a od 5.6.1923. čitamo da se u Prokeš palati osnovala ORJUN-a. Na čelu su joj bili: Gorča Didanović kao predsjednik, članovi Aleksandar Pendžić, Sava Kolarski…

[5] Na mjesto otpuštenih dolazili su mahom slabije kvalificirani činovnici, ali nacionalno i politički podobni.

[6] Celokupna popis novih i starih imena dat u knjižici: Đorđe Popović Munjatović, Subotica 1922., Subotica 1922.

[7] HAS, F:47. XVI 41/1922. Poslove je obavila firma Hercog i Glas.

[8] HAS, F:47. Gradonačelnički ured 88/1927. Popis 33 imena naselja pre i nakon rata.

[9] Narodne novine, 12.2.1928.

[10] HAS, F: 047. XV 255/1925. Na dopis Ministarstva za agrarnu reformu Senat upućuje predstavku objašnjavajuću spremnost na kooperativnostali ih mole da se konačno sredi pitanje agrarne reforme jer je to interes opštine Subotica.

[11] Inž. Kosta Petrović predlagao je 1925. godine u 5 točaka plan za rješavanje  komunalnih  problema: 1. izgradnja vanjskih puteva, 2. kaldmrisanje ulica u gradu 3. izgradnja vodovoda i kanalizacije 4. izgradnja  moderne klaonice 5. izgradnja pozorišta. HAS, F:47. Gr. 1891/1925

[12] Taj odnos  je  i  u godinama  pred  rat,  s  tim  što  je  Beograd  imao najveći rast stanovništva i dostigao broj  od  oko  240 000,  Zagreb – 186 000 stanovnika, dok je Subotica zabilježila  minimalni  prirast i tek prešla brojku od 100 000.

[13] Milan Dubajić, Radnički pokret u Subotici od kraja 1918-1921 godine,  Subotica  1966, str. 8

[14] HAS, F:47, I 22/1919

[15]  HAS, F:47. II 44/1928. Po maternjem jeziku i narodnosti je bilo 71 085 Jugaslovena, 523 ostalih Slavena, 2 349 Nijemaca, 27 561 Madžara, 191 ostalih narodnosti. To su podaci koje gradska vlast dostavlja za potrebe publikacije Matica živih i mrtvih Srba, Hrvata i Slovenaca.

[16] Razlika nastaje uslijed otcijepljenja dijelova Tompe koji nakon povlačenja granice ostaju Mađarskoj.

[17] HAS, F:275.51/1934

[18] S formiranjem sreza subotičkog 1934. između grada i državnih vlasti stajao je sreski načelnik.

[19] Ponekada je od imenovanja do preuzimanja dužnosti proteklo određeno vreme. Sve je zavisilo od trenutne političke situacije.

[20] Todor  Stojkov, Unutrašnji  i spoljašnji  faktori  u razvitku  Jugoslavije 1918-1941. godine, Zbornik za istoriju, 28, Novi  Sad  1983,  str. 117.

[21] Afere o tome bile su zahvalne teme za lokalni tisak. Svaka ih je tiskovina sa svojih stanovišta obrađivala.

[22] Milenko Palić, Pregled administrativnoteritorijalnih promena   u  Vojvodini 1918 – 1941, Zbornik  za  društvene  nauke, sv. 38, Novi Sad  1954, str.126, 127.

[23] Pro Memoria br. 7, Subotica, maj 1989, Mirko Grlica – Vaš  Geza, Subotica u Jugoslaviji. Mijo Mandić je  dobio  zadatak, od gradonačelnika da dr. Pleskovića obavijesti da mora da odstupi  sa položaja. Kako to navodi Petar  Pekić u djelu Povijest Hrvata u Vojvodini od najstarijih vremena do 1929. godine, Zagreb 1930, na str.231, Mandić je na opiranje Pleskovića rekao: Ako  se  ne udaljite, silom će vas odstraniti.

[24] Dr. Stipan Matijević, odvjetnik po struci,ostao je na tom  položaju  do 20.5.1920.godine. Ožujka 1919. godine  od  Narodne  uprave u Novom  Sadu, čije  nadležnosti od  tada prelaze na  Ministarstva u Beogradu, gradonačelnik dobija dopis sa informacijama o tome,  i posebnim izrazima zahvalnosti od predsjednika Narodne  uprave, njemu osobno i suradnicima, na savjesnom i domoljubnom radu kojim  su: … omogućili  da uspešno obavima jedan  od  najjačih   poslova u istoriji naroda  srbskog, posao odkidanja ovih bogatih pokraina Ugarske i pripajanje  istih Kraljevstvu Srba, Hrvata i Slovenaca. Historijski Arhiv Subotica (dalje HAS), F:47.1820.

[25] Od  338 mesta u municipijskom odboru, polovinu  su  sačinjavali tzv. virilisti ili oni državljani koji na području  grada  plaćaju  najviše državnog neposrednog poreza a u drugoj polovini oni po biračima  izabrani. (postojalo  je  12  izbornih  okruga). HAS,F:47.1821.  Radna, nedovršena  verzija prijevoda  na  srpskohrvatski jezik statuta – Organizacioni statut  opštine  grada  Subotice, koja nikada i  nije dovršena.

[26]  Rezultati parlamentarnih izbora, od prvih 1921. godine pa do zadnjih  1938.  godine,  bili  su  korektivni  kriterijum   za  proporcionalnu raspodelu mandata na lokalnom nivou-imenovanjem. Nakon izbora 1921. godine, u gradsku skupštinu, koja je imala 200 članova,kao najjače stranke ulaze, tada koalicioni partneri, Demokratska stranka sa 36 i Narodna radikalna stranka sa 31 predstavnikom. Pored zabranjene KPJ u lokalnu  vlast nisu ušli ni predstavnici Hrvatske Pučke stranke, koji su odbili ponuđenih   10 mandata.

[27] Navedeni prijevod Organizacionog statuta.

[28] HAS, F:47. Zapisnik  1929, list 190. Tabela o broju i stanju gradskih službenika.

[29] HAS, F:47. I 108/1924

[30] Dr. Veljko Momirović ( Stapar, 6.10.1895. – ?). HAS, F:47.XII 278/1926.  Pravničku  diplomu stekao na Pravnom fakultetu  u Subotici,  u  prvoj grupi diplomiranih pravnika 1922. godine. Prof.dr. Miodrag Simić, Beogradski i subotički Pravni fakultet 1941-1945, drugo  izmenjeno i dopunjeno izdanje, Beograd 1998, str.124.  Radio u somborskom sudu, a od 1926. postavljen je za zamjenika, a 1927. i za Velikog kapetana u Subotici, a od 1929. na istu funkciju u  Novom Sadu. Od 1934.godine sa formiranjem subotičkog Sreskog načelstva biće na njegovom čelu do 1939. godine.

[31] HAS, F:47. XI 31/1919.

[32] Pekić, nav. djelo str. 249.

[33] Istovremeno postojanje Bačko- baranjske  županije,  koja je funkcionirala po liniji samoupravnih poslova  i  Bačke oblasti,  koje se bavila poslovima opće uprave  i  strukom Ministarstva unutrašnjih poslova, obe sa sedištem  u  Somboru, a  koje  se teritorijalno nisu poklapale, samo pokazuje svu  kompliciranost i tesnu isprepletenost formi  starog  i  novog  administrativno  upravnog sistema. Palić, nav. djelo, str. 148,149. Poslednji  Veliki župan   Subotice  je  bio  Dušan  Manojlović,  pošto  je   rješenjem  Ministarstva unutrašnjih dela  br.510,  od 17.1.1929.  godine  ukinuta  ta funkcija. HAS, F:47. Gr.387/1929.

[34] Zakon o ustanovljenju oblasti i Uredba o podeli zemlje na oblasti donešene su 1922. godine. Politički problemi, sukobi dve  oprečne  koncepcije  sistema  državnog  uređenja, centralističke sa  federalističkom, odlagali su punu primenu podele zemlje  na oblasti.

[35] Česti su primjeri da se ulažu interpelacije gradskih vijećnika u  kojima zahtjevaju raspisivanje opštinskih izbora.To su učinili i Stevan Majlat i dr.  Miloš  Rafajlović,  na  sjednici  Proširenog senata 1925. godine. HAS, F:47.  Zapisnik  1925.  271  P.S. Pored  toga na velikom skupu 14.2.1926. godine doneta  je  Rezolucija  svih privrednih staleža u Subotici, u  kojoj  je  na prvom mjestu  protestovano  protiv  neproporcionalno  velikog  oporezovanja Vojvodine ali i loše lokalne administarcije, koja već 8 godina radi bez kontrole, te  su  traženi  lokalni  izbori. HAS,  F:47. Zapisnik 1926, 3 P.S.

[36] Pro  Memoria, br.9, Subotica, studeni 1990, Mirko Grlica  – Geza Vaš, Subotičko višestranačje 1919-1929 i HAS, F:47. Zapisnik 1927-1928.

[37] Izabran je, odnosno potvrđen,  sa 52  glasa – za  i  46 – protiv, dotadašnji gradonačelnik Dragutin Stipić, koji je na  tu funkciju došao sa položaja velikog župana. Za gradonačelnika je imenovan još 20.5.1927. godine.  Na funkciji ostaje do 23.3. 1929. godine kada ga je  zamjenio umirovljeni general  Selimir Ostojić. HAS, F:47. Gr. 573/1929

[38] Županije se prestale sa radom 10. a  oblasti  15.11.1929.  godine. Njihove nadležnosti  prenete  se  na  Kraljevske  Banske uprave, kojih je bilo 9. Subotica  je  ušla  u sastav  Dunavske  banovine. Jedan od kritičara i novouvedenog sistema bio je  i Blaško Rajić, koji kao gradski vijećnik 1931. godine ističe:        Subotica  je  izgubila  dosta  od  svoje  samouprave  a  manji gradovi,  Novi Sad, Ljubljana,  Skopje,  oslobođeni  su  banske  vlasti.  HAS,  F:47. Zapisnik 1931-32, 162 G.P.

[39] Njegov prethodnik Dr. Pleszkovich Lukács je imao bunjevačke korijene ali je u potpunosti pomađare. Studije i doktorat prava okončava u Budimpešti.  Kao komesar mađarske vlade u Budimpešti vršio dužnosti gradonačelnika i velikog župana. U kasnijem periodu nastavio da djeluje u pravcu afirmiranja mađarskih interesa u gradu. Bio je istaknuti član Mađarske partije i predsjednik udruženja Népkör (Narodni krug). Obavljao je funkciju v.d. gradonačelnika: 12.11.1918. – 19.11.1918.

[40] Dr. Bíró Károly (21.1.1864. – 21.2.1952. ). Školovao se u Subotici i Budimpešti, doktor pravnih nauka postao je 1887. Od 1889. radi kao odvjetnik. Na izborima krajem 1902. godine, izabran je za novog gradonačelnika.  Po dužini obavljanja funkcije drugi je u subotičkoj povijesti, iza svoga prethodnika Lazara Mamužića koji je grad vodio 18 godina (1884.-1902.). Neraskidivo je vezan za podizanje Gradske kuće. Zahvaljujući upravo njemu i njegovoj inicijativi došlo se do realizacije toga projekta. Nakon promena imperiuma nastavio je da živi i radi u Subotici.Na funkciji gradonačelnika: 21.12.1902. -11.11.1918.

[41] Stojan   Protić, dugogodišnji  podpredjsednik  NRS. Važio  je za nešto umjerenijeg političara u odnosu na Nikolu Pašića.

[42] Pavle Dobanovački, Srbin po nacionalnosti, ubijen je 1941. godine, od strane  mađarske  vojske u rodnom Srbobranu.

[43] HAS, F:412.

[44] Naslijedio ga je podgradonačelnik Nikola Tabaković (Budimpešta, 1863.- ?)  koji je bio v.d. gradonačelnika 2.09.1922. – 31.12.1922. Po odlasku iz Subotice u 1924. gradonačelnik Velike Kikinde.

[45] Bogumil  Hrabak,  Radikalska nasilja u Vojvodini u vezi s izborima  8.2.1925, Zbornik za istoriju 24, Novi Sad 1981, str. 157.

[46] Malagurski je preminuo od izliva krvi u mozak.

[47] Robert Skenderović, Bunjevačko-šokačka stranka 1920.-1926. Časopis za suvremenu povijest, br. 3, str. 809.

[48] Na njegovo mjesto postavljen je Frano Vukić ( rođen kao Franz Mayer)  (Dubrovnik, 29.4.1890.  – ?)

Diplomirao pravo 1911. u Beču, optirao za KSHS 1919. godine kada i mjenja prezime. Dolazi u Suboticu gdje je obavljao niz funkcija u gradskoj policiji i vlasti,  Na funkciji v.d. gradonačelnika: 15.11.1924.-14.12.1924.

[49] Hrvatska republikanska seljačka stranka (HRSS) a od  1925. kada je  stvorena  kratkotrajna  vlada  NRS-HSS, samo  Hrvatska seljačka  stranka (HSS).

[50] Dr. Andrija Pletikosić, vodio je u Subotici paralelnu organizaciju JNS i  bio mu  je  protivkandidat  na  tim  izborima.Ivandekić  je pobedio sa 11 249, pošto je Pletikosić dobio  6 289 glasova.

[51] Povodom krvoprolića u  Narodnoj  skupštini  1928.godine,  kada  se   ubijeni hrvatski poslanici, u svom  govoru  na  sednici  gradskog  predstavništva posvećenoj  tim događajima, istako je da smo i mi  Hrvati pogođeni. HAS,  F:47. Zapisnik 1928, 397 G.P. Tada je  već istupio iz HSS i prešao u JNS.

[52] Matija Evetović (Aljmaš, 24. 02.1894. – Subotica, 2. 07.1972.). On je bio nećak svećenika i pisca Ivana Evetovića ( r.1860.),  koji  je  prvi napisao  životopis Ivana Antunovića.

[53] HAS, F:70. Prosvjetni otsjek, karakteristike.

[54] Bogumil Hrabak, Radikalska  nasilja  u Vojvodini u vezi s izborima 8.2.1925, Zbornik za istoriju 24, Novi Sad 1981, str. 157-181.

[55] Dragoslav Đorđević je rođen je 1887. godine u Zakuti.  Nastavnik  po  struci,  radio  u Gimnaziji u Paraćinu. Lokalni bunjevački tisak  ga je označavo kao tobdžiju, pošto je  kao  komadant artiljerijske baterije sa srpskom vojskom ušao u Suboticu 13.11.1918.godine. U prvim danima nakon toga obavljao je funkciju šefa vojne cenzure.  Godine 1919. vjenčan sa Marom Malagurski. Radio 1924. kao profesor u subotičkoj Gimnaziji, pa sa toga mesta dolazi na funkciju Velikog Župana. Nakon predaje  dužnosti gradonačelnika, obavljao još nekoliko funkcija u državnoj upravi. Istaknut član Narodne Radikalne stranke, JRZ, … Njegov odlazak, pratile  su velike  demonstracije ispred Gradske kuće sa bakljadom, uz više tisuća učesnika, kojima je burno pozdravljena  takva  odluka vlade. Vidi: Subotičke novine, 13.5.1927. str.1.

[56] Po jednom  vojno obaveštajnom izvoru iz 1934. godine, za njega je naznačeno: Polovinom  tridesetih godina napustio  je  pozicije  dotadašnje  politike  i  priključio  se prohrvatskoj struji. HAS, F:176, I -9/1939. Prepis sa orginala.

[57] Izbori za 100 članova gradske skupštine – Proširenog Senata održani su 7.11.1927. godine. Pobjedila je upravo lista koju je predvodio dr. Stipić.

[58] Za 9 nosilaca lista broj glasova je bio sljedeći: lista 1. Joso Lendvai – 1762, 2. Mihajlo Roter – 1043,        3. Dragutin Stipić – 3714, 4. Stevan Peić – 428, 5. Blaško Rajić – 1120, 6. Šanta Đura – 1958, 7.Vladislav Manojlović – 668, 8. Stipan Vojnić Tunić – 2251, 9. Aleksandar Magarašević- 3123. HAS, F:47. I 171/1927.

[59] HAS, F:47. Zapisnik 1927-1928.

[60] Selimir Ostojić  (Beograd, 14.07.1875. – 19.10.1931.) Vojnik, brigadni đeneral. Službovao nakon rata od 1921. do 1924.  kao zamjenik zapovjednika Zetske i Savske divizije. Od 1923. unapređen u čin brigadnog generala, od 1924. do 1927.  zamjenik zapovjednika  Jadranske divizije. Kao penzioner, postavljen na mesto prvog čovjeka grada Subotice, odmah nakon proglašenja šestosijelanjske diktature. Preminuo na dužnosti, u Beogradu gdje je i sahranjen. Kum prethodnika, dr. Dragutina Stipića.