Kako (a ostaje pitanje- zašto?) su “nestajali” civili novembra 1944. u Bačkoj Topoli


Na osnovu građe u IAS u fondu   F:281.[1] SRESKI SUD – BAČKA TOPOLA (1945–1963) možemo da dobijemo barem okvirna saznanja o tome da su oslobodioci masovno spovodili “čišćenje” Bačke Topole i okoline sumnjivih lica nakon oslobođenja 1944. godine.

R 443 1952

  • Tako iz postupka za proglašenje lica umrlim pod br.  443/1952 koji vodi Palušek Eržebet, rođena Barna, u želji da se njen muž Palušek Pal proglasi umrlim, stranka 1951. piše o svome mužu: “Palušek Pal je odveden jedne noći 1944. tokom novembra. Tom prilikom došla su po njega sa pismenim nalogom za hapšenje dva partizana i odveli su ga.” Sud je odbio stranku – Sreski sud u Bačkoj Topoli odbija rešenjem takav predlog! U obrazloženju navodi: „…jer navodi nisu tačni, pošto je u vreme koje predlagačica novodi, već je bio prestao rat na prostoru taritoriji Bačke Topole“ To je upravo najbolji i najjači dokaz kako su prema sumnjivim civilima u tom periodu, od kraja oktobra i novembru 1944. postupali oslobodioci! Sastavljali su spiskove, upadali u kuće, odvodili ih i u velikoj većini odmah streljali, naravno bez ikakvog sudskog procesa.
  • Sličnu sudbinu imao je i Ozorak Imre rođen u Bačkoj Topoli 3.4.1890. U postupku za proglašenjem umrlim stoji: “…početkom meseca novembra 1944. godine nestao je, tako da od 5.11.1944. godine neznamo ništa o njemu.” Držan u zatvoru u Bačkoj Topoli “pa smo mu sve do 5.11.1944. nosili hranu.”R 58 1955
  • Supruga Bek Ferenca tvrdi da su joj muža streljali partizani, no kako nije mogla priložiti nikakav DOKAZ o tome, sud je odbio njenu molbu.streljanR 26 1953 Bek Ferenc

[1] F. 281 SRESKI SUD – BAČKA TOPOLA (1945–1963), 1945–1966

Osnovni podaci o fondu

Količina arhivske građe: 104,76 m

Jezik građe: srpski

Stepen sređenosti: nesređen

Informativna sredstva: /

Kategorizacija: /

Organizacione jedinice:

  1. Krivični spisi 1945–1977.
  2. Parnični spisi 1945–1961.
  3. Vanparnični spisi 1945–1947
  4. Spisi razno 1947–1969.
  5. Izvršni spisi 1946–1969.
  6. Ostavinski spisi 1945–1969.
  7. Spisi odeljenja za overu 1945–1975.
  8. Predmeti pravne pomoći 1948–1968.
  9. Platni nalozi 1956–1968.

Osnovne karakteristike sadržaja građe:

Građa se sastoji od spisa i knjiga koji proističu iz rada suda. Građa sadrži parnične predmete tj. predmete građanske parnice proistekle iz sporova odgovornosti za štetu, utvrđivanje i osporavanja očinstva, naslednih sporova, izdržavanje dece, sporovi iz radnih odnosa itd. Ovi spisi nose oznaku „G“ za period 1948–1961. godine dok period 1945–1946. godine nose oznaku „P“. Građa sadrži vanparnične „Vp“ predmete koji se odnose na ostavinu, stavljanje u sudski depozit, proglašenje nestalim, konfiskaciju, testamente, razne zapisnike itd. Takođe i sadrži krivične predmete sa oznakom „K“ a koji se odnose na krivična dela utaje, teške krađe, izazivanje netrpeljivosti, zloupotrebu društvenog položaja, proneveru itd. Pored ovih, sačuvani su i krivične knjige i spisi o izviđaju i istrazi („Kis“), krivični depozitni predmeti („Kdp“), krivične stvari protiv maloletnih lica („Ksm“), upisnici izveštaja i poverenih istraga (KL), predmeti uslovnih osuda („Kuo“), kao i drugi razni predmeti klasifikovani u ovu grupu („Kr“). Spisi sa oznakom „I“ odnose se na izvršenje, određivanje sekvestra itd. Zatim sadrži razne overe „Ov“ ugovora, punomoćja koje sadrže oznaku „I“ i „II“, predmete „Su“, sudske istrage koje čine spisi o sudijama porotnicima, njihovim prijavama i evidencijama, dostavnim knjigama, spiskovima poslatih predmeta, dostavnicama, dostavnim knjigama za poštu, razni izveštaji. Spisi sa oznakom „R“ – razno odnose se na menična potraživanja, predloge i molbe u vezi sa upisom u birački spisak, predloge za pokušaj poravnanja, molbe za priznanje siromaškog prava itd. Spisi sa oznakom „O“ odnose se na ostavinske predmete sa i bez imovine.

Istorijat stvaraoca fonda:

Na osnovu člana 6 Odluke o privremenoj organizaciji i delokrugu rada narodnooslobodilačkih odbora na teritoriji Vojvodine od 7.02.1945. godine,160 Predsedništvo GNOOV-a je na svojoj sednici održanoj 27.04.1945. godine donelo uputstvo o uređenju redovnih narodnih sudova u Vojvodini. Prema ovom uputstvu od 1945. godine, sud radi pod nazivom Sreski narodni sud. Narodni sudovi svoje odluke donose slobodno i nezavisno od svih drugih organa narodne vlasti. Oni se organizuju izvan NOO kao samostalni organ narodne vlasti. U središtu svakog NO obrazuje se Sreski narodni sud, čija se nadležnost proteže na čitavo područje sreza odnosno podudara se sa područjem sreskih narodnih odbora. Sreski sud u Bačkoj Topoli vrši sudsku vlast u prvom stepenu u građanskim predmetima ako visina parničnog predmeta ne prelazi sumu od 100.000 dinara DFJ, ukoliko, bez obzira na vrednost, nisu stavljeni u nadležnost sreskih ili okružnih sudova. Ovaj sud takođe vrši sudsku vlast u prvom stepenu za sve presude, zatim sudeluje u pripremnom postupku za sva krivična dela za koja je nadležan Okružni sud. Dalje, rešava sporove o razvodu i proglašenju ništavosti braka, vodi zemljišne knjige i rešava zemljišnoknjižne predmete. Sreskim narodnim sudom upravlja predsednik suda, koji vodi nadzor i nad sudskim osobljem, sastavlja veća, određuje im poslove i obavlja poslove koji su mu posebnom odlukom dodeljeni. Broj sudija i narodnih presuditelja (povremeni sudija) određuje Predsedništvo GNOOV-a. Sreski narodni sud u Bačkoj Topoli vrši sudsku vlast u veću od tri člana, od kojih jedan mora biti stalni sudija. Narodne sudije i presuditelje bira sreska narodna skupština. Sreski narodni sud u Bačkoj Topoli mora imati svog sekretara diplomiranog pravnika čija je dužnost da otpravlja sve poslove sudske vlasti. Sekretara imenuje predsedništvo GNOOV-a na predlog odeljenja za sudstvo. 15 maja 1945. godine dolazi do ustanovljavanja kako sreskih tako i okružnih sudova,161 prema kome se organizuje Sreski narodni sud u Bačkoj Topoli. Ovaj red je ustanovljen za područje Sreza bačkotopolskog.162 Sve do kraja 1946. godine u nazivu Sreskih sudova zadržao se prefiks „narodni“, koji je već 1947. godine izostavljen. Na osnovu člana 71 tačka 2 Ustavnog zakona o osnovama društvenog i političkog uređenja FNRJ i saveznim organima vlasti, proglašava se zakon o sudovima, koji je usvojila Savezna narodna skupština na sednici Saveznog veća od 1.07.1954. godine (Službeni list FNRJ 30/54 od 21.07.1954. godine).  Prema ovom zakonu, u FNRJ suđenje vrše redovni, privredni i vojni sudovi. Sreski sudovi spadaju u redovne sudove i odlučuju u prvom stepenu u krivičnim, građanskim i drugim predmetima koji su im stavljeni u nadležnost. Isto tako sprovode izvršenja kao i druge poslove određene ovim zakonom. Sreski sud u Bačkoj Topoli obuhvata područja opština Bajša, Bačka Topola, Gunaroš, Lovćenac, Mali Iđoš, Pačir, Stara Moravica, Feketić i Čantavir.163  Ustav SFRJ donet od strane Savezne narodne skupštine aprila 1963. godine doneo je novine u sudskom sistemu. Kako se u Ustavu navodi sudski sistem čine sudovi opšte i specijalizovane nadležnosti. Sudove opšte nadležnosti čine opštinski, okružni sudovi, Republički vrhovni sud i Vrhovni sud Jugoslavije. Na taj način sreski sud Bačka Topola prestaje da postoji tj. menja svoj naziv u Opštinski sud Bačka Topola koji je praktično promenio samo naziv.

Istorijat fonda:

Građa fonda preuzimana je u više navrata od Opštinskog suda u Bačkoj Topoli, u registraturski sređenom stanju.

Stepen sačuvanosti:

Knjige su većim delom sačuvane.

Spisi su većim delom sačuvani.