PREGLED MATIČNIH KNJIGA KOJE SE ČUVAJU U ISTORIJSKOM ARHIVU SUBOTICA


Tatjana Segedinčev, Istorijski arhiv Subotica

PREGLED  MATIČNIH  KNJIGA  KOJE  SE  ČUVAJU U  ISTORIJSKOM ARHIVU SUBOTICA

1773

Sačuvane crkvene i državne matične knjige imaju izuzetnu važnost za očuvanje kulturne baštine jednog podneblja. Ove zbirke spadaju  u  najznačajnije  celine koje se čuvaju  u arhivima. Po svom sadržaju su izuzetno bogate podacima za teritorije gradova i mesta, na kojima su nastajale. Predstavljaju nezamenjivi istorijski izvor u proučavanju istorije porodica koje su živele u prošlosti. Kako je vrednost ovih knjiga nezamenjiva, prilikom njihovog čuvanja i korišćenja treba obratiti izuzetnu pažnju. Šta one u stvari predstavljaju i koliko su značajne za pojedince prilikom istraživanja o svojim porodicama, pokazalo se u radu u praksi u dugom nizu godina od njihovog preuzimanja u arhivske ustanove. Matične knjige su svedočanstva identiteta pojedinca, porodica pa i naroda. Na osnovu njih se utvrđuje poreklo, utvrđuje verska i nacionalna pripadnost i prati kretanje stanovništva.

Ključne reči: crkvene matične knjige, zakonske odredbe,  građanske matične knjige, vrsta, zaštita matičnih knjiga.

UVOD

Matične knjige predstavljaju osnovne evidencije temeljnih podataka koji se vode u obliku knjige. One su arhivska građa i predstavljaju pisane dokumente.  Matične knjige mogu biti crkvene i državne.

Crkvene matične knjige su crkvene privatnopravne isprave o fizičkim licima koji su  pripadnici određene verske zajednice.

Postoje više vrsta crkvenih matičnih knjiga

  1. Matična knjiga krštenih (lat. liber baptisatorum)
  2. Matična knjiga venčanih (lat. liber copulatorum)
  3. Matična knjiga umrlih (lat. liber defunctuorum)
  4. Matična knjiga krizmanih (lat. liber confirmatorum).

Sa razvojem buržoaskog društva, pojavljuje se pravna teorija kao pojam građanskog stanja, pa u vezi s tim i zakonski regulisan građanski brak, nezavisno od crkvenih kanona. Zbog regulisanja građanskog stanja (rođenje, sklapanje braka, smrti fizičkih lica), uvešće se vođenje Građanskih (državnih) matičnih knjiga.

Bez obzira da li je crkvena ili državno-pravne provenijencije, knjiga podrazumeva privatno-pravnu evidenciju o licima (pojedincima).

Počeci vođenja crkvenih matičnih knjiga dosežu u katoličkoj crkvi do XII veka, ali tek u XVI veku je Tridentski koncil (1545-1563) propisao rimokatoličkim župnicima da bez izuzetka i sukcesivno beleže datum imena i datum krštenja krštenih i njihovih kumova,a isto tako i imena bračnih parova i njihovih svedoka sa datumom i mestom sklapanja braka.

Za teritoriju Ugarske doneta je posebna odluka o vođenju matičnih knjiga na osnovu  „Rituale Romanum“ na zemaljskom koncilu u Nađsombatu (Nagyszombat). U to vreme teritorija Vojvodine je još bila pod turskom vlašću, i o vođenju matičnih knjiga još nema podataka.Već godinu dana po isterivanju turaka, sa teritorije Ugarske 1687. godine počelo je vođenje matičnih knjiga u Subotici, a postepeno i u većim mestima obnovljenih županija.

Mešanje državne vlasti u oblast  vođenja evidencija o ljudima i njihovim građanskim stanjima počeće izdavanjem Naredbe o obaveznom vođenju matičnih knjiga rođenih, venčanih i umrlih za sve priznate veroispovesti 20. februara 1784. godine. Ovo uplitanje državne vlasti u vođenje crkvene administracije vremenom će sve više jačati.

Novo proširenje državne ingerencije nastupilo je zakonskim članom XXIII iz 1827. godine kojom je propisano vođenje matičnih knjiga u dva primerka. Pohranjivanje dupluma u arhive slobodnih kraljevskih gradova i županija vršilo se zbog bezbednosnih razloga. Oni su dostavljani nadležnim municipalnim arhivima jednom godišnje, sve do uvođenja državnih matičnih knjiga 1895. godine u Bačkoj, Torotalskoj i Tamiškoj županiji.

Crkvene matične knjige na teritoriji Vojvodine nastale su u vremenu od kraja XVII do kraja XIX veka. Njihov sadržaj je različit. Pisane su na jeziku i pismu vernika kod crkava (srpski, mađarski, nemački, do 1868. godine i latinski). Za upise se koristilo  latiničko, ćiriličko, gotsko, jevrejsko i grčko pismo.

Nastankom nove države ujedinjenjem slovena i stvaranjem Kraljevine SHS novi zakoni o matičnim knjigama počivaće na dotadašnjim zakonima koji su bili u primeni – bivšim austrougarskim zakonima.

Nakon završetka Drugog svetskog rata pitanje vođenja matičnih knjiga je regulisano Zakonom iz 1946. godine[1]. Ovim Zakonom su u celoj zemlji uvedene državne matične knjige. Crkvenim matičnim knjigama je priznat status javnih isprava članom 48. Zakona o matičnim knjigama iz 1946. godine.Crkvene matične knjige nikada nisu oduzete od crkava samo su preuzete radi prepisivanja  i prevođenja.[2] Kasnijim Zakonima se naređuje da se pored ostale popiše i arhivska građa „školskih i crkvenih opština“.

F. 451, 1-41 Zbirka crkvenih maticnih knjiga1768 prav1768 pravoslav1773177417801851 jvodscf3313f_451_149_indeks_mkk_svt_1687-1780_naslovna stranaf_451_149_indeks_mkk_svt_1687-1780_str385 mackovjvopravoslavn

CRKVENE I MATIČNE KNJIGE U ISTORIJSKOM ARHIVU U SUBOTICI I  DUPLIKATI CRKVENIH MATIČNIH KNJIGA

Duplikati crkvenih matičnih knjiga se u Istorijskom arhivu u Subotici čuvaju od 1952. godine.[3] Fondovi Crkvanih matičnih knjiga i Državnih matičnih knjiga su preuzeti mnogo kasnije i čuvaju se od 2006. i 2010. godine.

Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga grada Subotice je osnovana zakonskim članom XXIII iz 1827. godine.[4]Ovim Zakonom je priznatim konfesijama u Kraljevini Mađarskoj propisana obaveza vođenja matičnih knjiga rođenih, venčanih i umrlih istovremeno u dva istovetna primerka. Crkveni beležnik je bio dužan da jedan primerak krajem godine zaključi i preda teritorijalno nadležnom municipijskom službeniku, koji je nakon overe ove knjige predavao na trajno čuvanje municipijskoj (županijskoj odnosno gradskoj) arhivi.

U Subotici koja je imala status slobodnog kraljevskog grada obaveza preuzimanja duplikata crkvenih matičnih knjiga (CMK) odnosila se  samo na užu teritoriju grada.[5] U to vreme kmetovska sela Aleksandrovo, Bajmok i Čantavir kao kmetovska sela bila su podređena preko svog sreskog načelnika  bačbodroškoj županiji.[6]Na užoj teritoriji grada 1827. godine je postojala rimokatolička župa crkva Svete Terezije i pravoslavna parohija hrama Vaznesenja Gospodnjeg. Na teritoriji rimikatoličke župe Svete Terezije kasnije su obrazovane i izdvojene župe crkve Svete Katarine na Ludošu, crkve Svetog Đorđa i Svetog Roke, Senta i Ker. Ove župe su odmah po stvaranju počele voditi matične knjige. Godine 1851.  i Jevrejski rabinat u Subotici je počeo voditi  matične knjige. Širenjem reformacije pojavile su se u Subotici i reformatorske crkve: protestantske (1884), evangelističko-reformatska (1885) i evangelističko-augustinska (1887). Duplikate matičnih knjiga su dostavljali Magistratu grada.[7]

Dostavljanje duplikata CMK bilo je privremeno prekinuto 1853. godine, a nastavljeno tek 1860. Zatim se dostava uredno nastavlja do 1895,  kada se zbog osnivanja državnih matičnih ureda i započetog vođenja državnih matičnih knjiga uredbom Ministarstva vere i prosvete od 24. avgusta 1895. godine ukida i naređuje se njihovo zaključivanje 30. septembra 1895. godine.

Primljene knjige u arhivi su služile samo kao rezervni primerak originala, pa na njima nisu vršene nikakve ispravke ili dopune. Izvestan broj knjiga je stavljen među spise Magistrata.

Duplikati CMK primljeni su u Istorijski arhiv Subotice u sastavu stare arhive  grada Subotice 1952. godine.

Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga u Istorijskom arhivu u Subotici je nastala izdvajanjem iz fondova Magistrata ( do 1849), Gradskog načelstva (do 1861)  i  Gradskog veća (do 1895).

Prilikom sređivanja prvo je izvršeno razdvajanje po naseljima sedišta župa (Ludoš i Subotica), zatim unutar Subotice. Knjige su razvrstane na one krštenih, venčanih i umrlih.

Zbirka se sastoji od 674 knjige, u ukupnoj količini od 4,30 metara. Jezik na kome su pisane je latinski, mađarski, srpski, hrvatski i mađarski. Knjige su smeštene u kutije i nisu mikrofilmovane ni digitalizovane.

Sumarni popis duplikata CMK grada Subotice 1839-1895[8]

LUDOŠ

Rimokatolički župni ured Sv. Katarine 1851-1895 1-37
Matične knjige krštenih 1852-1895 38-74
Matična knjiga umrlih 1852-1895 75-109
Matična knjiga krštenih, venčanih i umrlih 1851 110
Knjiga umrlih vojnih obveznika 1854-1862 111

 

SUBOTICA

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Terezije 1839-1895
Matične knjige krštenih 1839-1895 112-155
Matične knjige venčanih 1839-1895 156-199
1839-1895 1839-1895 200-257

 

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Jurja 1846-1895
Matične knjige krštenih 1846-1895 258-298
Matične knjige venčanih 1846-1895 299-338
Matične knjige umrlih 1846-1895 339-385

 

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Roka 1846-1895
Matične knjige krštenih 1846-1895 386-427
Matične knjige venčanih 1846-1895 428-469
Matične knjige umrlih 1846-1895 470-517
Knjiga umrlih vojnih obveznika 1854-1870 518
Filijala Aleksandrovo (Sándor) 1860-1861 519-520
Matične knjige krštenih 1860-1861 521-522
Matične knjige umrlih 1860-1861 523-524
Matične knjige venčanih 1860-1861 386-427

 

  1. Istočno pravoslavna parohija hrama Vaznesenja Gospodnjeg
Matične knjige krštenih 1848-1886 525-530
Matične knjige venčanih 1848-1886 531-535
Matične knjige umrlih 1848-1886 536-542
Matične knj. kršt. venč. i umr. 1851-1895 543-561
Matična knjiga kršt. i umrlih 1892 562

 

  1. Glavni rabinat kao jevrejsko matično zvanje 1851- 1895
Matične knjige rođenih 1851-1895 563-584
Matične knjige venčanih 1851-1895 585-602
Matične knjige umrlih 1851-1895 603-621
Matične knjige rođ. venč. i umr. 1862-1884 622-628

 

  1. Svešteničko zvanje Evangelističke ref. crkve 1885-1895
Matične knjige krštenih 1893-1895 629-631
Matične knjige venčanih 1893-1895 632-634
Matične knjige umrlih 1893-1895 635-637
Mat. knj. kršt. venč. i umr. 1885-1892 638-644

 

  1. Evangelističko-augustinsko somborsko-subotičko putujuće svešteničko zvanje 1887-1895
Matične knjige krštenih 1887-1895 645-653
Matične knjige venčanih 1887-1895 654-662
Matične knjige umrlih 1887-1895 663-671

 

  1. Ujedinjeno protestantsko svešteničko zvanje 1884
Matična knjiga  kršt. venč. i umrlih 1884 672

 

  1. Evidencija Siročadskog zvanja Subotice o nazarenima 1873-1895
Matična knjiga rođenih i umrlih 1873-1895 673

II   ZBIRKA CRKVENIH MATIČNIH KNJIGA

Istorijski arhiv u Subotici poseduje crkvene matične knjige rođenih, venčanih umrlih i indekse uz matične knjige za godine 1687-1949, sledećih crkvenih opština: Rimokatolički župni ured Sv. Terezije – Subotica, Rimokatolički župni ured Sv. Roke Subotica, Rimokatolički župni ured Sv. Đurđa Subotica, Srpska pravoslavna parohija pri hramu Vaznesenja Gospodnjeg Subotica, Pravoslavna crkva  Sv. Velikomučenika Dimitrija – Aleksandrovo, Rimokatolički župni ured filijala u Aleksandrovu, Evangelističko augustinska subotičko-somborsko putujuće svešteničko zvanje, Rimokatoličke parohije u Kunbaji, Rimokatoličke parohije u Kaćmaru, Rimokatolički župni ured Sv. Antuna – Čantavir, Rimokatolički župni ured Sv. Katarine- Ludaš, Rimokatolički župni ured Sv. Petra i Pavla-Bajmok. Arhivska zbirka je preuzeta na osnovu člana 39. Zakona o kulturnim dobrima[9] a shodno Zapisniku  o nadzoru nad vođenjem matičnih knjiga i uvida u rad službe ličnog statusa građana matičnog područja Subotice. Preuzimanje je izvršeno 2006. godine kada je i formirana Zbirka. Indeksi ovih matičnih knjiga su u većini digitalizovani i dostupni su na sajtu Istorijskog arhiva Subotice.

Sumarni popis CMK grada Subotice  1687-1947

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Terezije (Velika crkva)  1756-1897
Matična knjiga venčanih 1756-1896 1 – 41
Matične knjige  rođenih 1773-1896 42-56
Matična knjiga umrlih 1773-1897 57-87

 

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Roka 1841-1898
Matične knjige rođenih 1841-1897 100-106
Matične knjige venčanih 1841-1898 88-99
Matične knjige umrlih 1841-1898 107-120

 

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Đorđa 1841-1900
Matična knjiga rođenih 1841-1899 121-132
Matična knjiga venčanih 1841-1891 133-138
Matična knjiga umrlih 1841-1900 139-148

 

Sv. Terezija (Velika crkva)  – Index    (1687-1900)

Index matične knjige rođenih 1687-1900 149-160
Index matične knjige venčanih 1718-1900 161-165
Index matične knjige umrlih 1718-1900 166-174

 

Sv. Roko – Index        (1841-1915)

Index matične knjige rođenih 1841-1895 175-179
Index matične knjige venčanih 1841-1948 180
Index matične knjige umrlih 1841-1915 181-187

 

Sv. Đorđe – Index      (1841-1910)

Index matične knjige rođenih 1841-1904 188
Index matične knjige venčanih 1841-1942 189
Index matične knjige umrlih 1841-1910 190

 

  1. Istočno pravoslavna parohija hrama Vaznesenja Gospodnjeg (1773-1947)
Matična knjiga rođenih, venčanih, umrlih 1773-1781 191
Matična knjiga rođenih 1777-1895 192-201
Prepis matične knjige rođenih 1868-1895 202
Matična knjiga venčanih 1744-1895 203-207
Matična knjiga umrlih 1744-1894 208-218
–         Index matične knjige rođenih 1840-1895 219
–         Index matične knjige venčanih 1870-1947 220
–         Index matične knjige umrlih 1870-1947 221

 

  1. Velikomučenik Dimitrije Aleksandrovo (1810-1944)
Matična knjiga rođenih 1810-1895 222-225
Matična knjiga venčanih 1811-1895 226-227
Matična knjiga umrlih 1810-1884 228-229
–          Index matične knjige rođenih 1851-1943 230
–          Index matične knjige venčanih 1851-1949 231
–          Index matične knjige umrlih 1851-1944 232

 

  1. Rimokatolički župni ured u Aleksandrovu (1855-1902)
Matična knjiga rođenih 1855-1901 233-236
Matična knjiga venčanih 1855-1910 237-240
Matična knjiga umrlih 1855-1902 241-245

 

  1. Rimokatolička parohija u Kaćmaru (1886)
Matična knjiga krštenih 1886 246

 

  1. Kunbaja(1870-1895)
Matična knjiga umrlih 1870-1895 247-248

 

  1. Evangelističko augustinsko subotičko-somborsko putujuće svešteničko zvanje(1886 – 1901)
Matična knjiga rođenih 1887-1901  
Matična knjiga venčanih 1887-1901  
Matična knjiga umrlih 1886-1901 249

 

Sumarni  popis  CMK  za  Čantavir,  Ludoš  i Bajmok    (1780-1909)

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Antuna – Čantavir (1782-1900)
Matična knjiga krštenih, venčanih i umrlih 1782-1818 1
Matična knjiga krštenih 1810-1897 2 – 16
Matična knjiga venčanih 1819-1900 17-22
Matična knjiga umrlih 1812-1897 23-30

 

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Katarine – Ludoš (1832-1909)
Matične knjige krštenih 1832-1900 1 – 5
Matične knjige venčanih 1932-1909 6-9
Matične knjige umrlih 1832-1902 10-13
Matične knjige krštenih 1833-1901 14-16

 

  1. Rimokatolički župni ured Sv. Petra i Pavla – Bajmok (1780-1905)

 

Matična knjiga krštenih 1780-1896 1-12
Matična knjiga venčanih 1794-1905 13-16
Matična knjiga umrlih 1794-1900 17-22
Registar iz matične knjige krštenih 1820-1895 23-25
Registar iz matične njige venčanih 1845-1905 26
Registar iz matične knjige umrlih 1835-1893 27

 

III   ZBIRKA DRŽAVNIH  MATIČNIH  KNJIGA  (vođene od 1895. godine)

Arhivska građa Zbirke državnih matičnih knjiga se nalazi u Arhivu u Subotici od 2010. godine. U ovoj Zbirci se nalaze državne matične knjige odseka za lična stanja građana (Matičarskog zvanja) subotičke lokalne samouprave nastale u razdoblju od oktobra 1885. do 1910. godine. U Zbirci se nalaze matične knjige rođenih, venčanih i umrlih, kao i indeksi umrlih i rođenih lica.

Sumarni popis Državnih matičnih knjigaSubotice (1885-1910)

Matične knjige rođenih Subotica 1885-1910 1-75
Matične knjige venčanih Subotica 1895-1910 76-107
Matične knjige umrlih Subotica 1895-1910 108-165
Index umrlih 1895-1906 (A-M) 1895-1906 166
Index umrlih 1895-1906 (N-Ž) 1895-1906 167
Index umrlih 1907-1908 168
Index umrlih 1909-1910 169
Index rođenih 1895-1897 170
Index rođenih 1898-1899 171
Index rođenih 1900-1901 172
Index rođenih 1902-1903 173
Index rođenih 1904-1905 174
Index rođenih 1906-1907 175
Index rođenih 1908-1909 176

 

Arhivski fondovi matičnih knjiga,  bez obzira da li se radi o crkvenim ili se radi o državnim knjigama, imaju prvorazredni  karakter kao istorijski izvor.[10] Sačuvane knjige u Istorijskom arhivu u Subotici bi trebalo zbog toga svrstati u građu od izuzetnog značaja.[11] Dobijanjem kategorizacije građe od izuzetnog značaja, njihovoj daljoj zaštiti i čuvanju posvetila bi se veća pažnja.  Veća pažnja bi se obratila i prilikom obrade i njihove mogućnosti za korišćenje u naučno i privatno-pravne svrhe.[12]

[1]Sl. List FNRJ, broj 29 od 9. aprila 1946. godine

[2]Sl. Glasnik NRS broj 18/1948. godine

[3]IASu, Dosije fonda Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga grada Subotice 1839-1895, uvod, II.

[4]IASu, Dosije fonda Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga grada Subotice 1839-1895, Istorijska beleška, mr Janoš Doboš.

[5]Isto.

[6]IASu, F.12, Vlastelinski sud za selo Aleksandrovo 1805-1823, beleška o fondu, Gašpar Ulmer.

[7]Iasu, Dosije fonda Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga grada Subotice 1839-1895, Istorijska beleška, mr Janoš Doboš.

[8]U popisu je dat naziv crkve iz koje knjige potiču, vrsta knjige, vremenski raspon na koji se odnose i broj knjiga.

[9]IASu, Vodič kroz arhivske fondove Istorijskog arhiva Subtica XVIII/2, Subotica, 2015, 292.

[10]Nenad Predojević, Zaštita crkvenih i matičnih knjiga analiza stanja, očuvanosti i pitanje dalje zaštite.

[11]U Istorijskom arhivu u Subotici Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga grada Subotice 1839-1895 je u grupi fonda sa opštim značajem.

[12]Nenad Predojević, Pitanje pravnog položaja verskih zajednica i stanje crkvenih matičnih knjiga na teritoriji u nadležnosti Istorijskog arhiva u Novom Sadu, „Arhivski anali“, Novi Sad, 1992, br.1, 86.