Savetovanje arhivskih radnika Vojvodine u Subotici, decembara 1990.


Iz publikacije: 60 GODINA DELATNOSTI ISTORIJSKOG ARHIVA SUBOTICA, A SZABADKAI TÖRTÉNELMI LEVÉLTÁR  60 ÉVES TEVÉKENYSÉGE, Subotica 2007.

“Subotički arhiv je bio 20. i 21. decembra 1990. godine domaćin, kako će se kasnije pokazati, vrlo značajnog, a opet i za duži period pretposlednjeg savetovanja arhivskih radnika Vojvodine[1] sa temama o zaštiti crkvenih matičnih knjiga i perspektivama arhivske službe u svetlu društvenih promena. U zaključcima vezanim za prvu temu, nakon nekoliko referata[2],  predloženo je da se crkvene matične knjige koje su organi uprave pruzeli od crkava (crkvenih opština) radi popisivanja treba vratiti sopstvenicima...[3] Punih šesnaest godina (2006.) od toga skupa, stanje nije bitno promenjeno, a tada uočeni problemi samo su eskalirali. Ilustracija toga stanja je i da je naš  arhiv 2006. godine preuzeo 14,87 dužnih metara matičnih knjiga od matičara  – odseka za lična stanja građana, na osnovu naloženih mera koji je propisao nadležni državni inspektor. To je samo jedan mali primer koji ilustruje da se kašnjenje u donošenju pravnih okvira regulisanja problematike arhivske struke i zaštite arhivske građe  ne može više  odlagati, pošto sama praksa zahteva i nameće iznalaženje rešenja.”

[1] U Pančevu je 14. i 15. novembra 1991. godine održano pokrajinsko savetovanje arhivskih radnika. Ono će biti poslednje u tom desetleću.

[2] Studiozan referat pod nazivom Zaštita crkvenih matičnih knjiga u Vojvodini imao je mr Doboš Janoš. Objavljen je, kao i ostali referati sa skupa u Subotici, u časopisu Arhivski anali 1/1992, Novi Sad 1992, st. 39-58. Mr Sredoje Lalić je svojim pismom u časopisu dobio priliku i da replicira na referat. Pored ostalog saznajemo u kojim se tačkama ne slaže sa Dobošem, ali i to da je Genealoško društvo Amerike bilo zainteresovano da za sumu od 600 000 dolara pomogne mikrofilmovanje i preuzimanje podataka iz te vrste građe. Sama ideja takve komercijalizacije dovoljno svedoči o novim vetrovima koji duvaju i u tadašnjoj arhistici Vojvodine.

[3] Arhivski anali 1/1992, Novi Sad 1992, st. 8.

Pokrajinsko-savetovanje-1990-a

Prvi s leva sedi mr Janoš Doboš, drugi Milan Dubajić, zapisničarka Eržebet Apro.

Ulmer Pokrajinsko-savetovanje-1990 copy

Stevan Mačković, dir. IAS (izlaganje na skupu 2006. godine)

ARHIVSKA GRAĐA VERSKE PROVENIJENCIJE U SUBOTIČKOM ISTORIJSKOM ARHIVU, ZAŠTITA I STANJE

Pozdravljam orgnizatora skupa i zahvaljujem na pozivu za učešče, sve predstavnike svetovnih i crkvenih vlasti, kolege i sve druge prisutne. U kratkom izlaganju/ do 15 min/  pokušaću dati presek problematike zaštite kao i korišćenja takve vrste arhivske građe od 1990. godine do danas, te vas upoznati sa dva specifična fonda, verske provenijencije koji se trenutna nalaze kod nas. U našem arhivu krajem 2008 čuvalo se 458 fondova i zbirki u količini 5736 dužnih metar građe. Inače ukupna površina naših smeštajnih prostora – depoa, kojih imamo ukupno 7  je preko 3000 du\nih metara, od kojih 6 ovde u Subotici i  jedan u Bačkoj Topoli. Sada su upravo u toku završni poslovi na izradi novog vodiča kroz arhivsku građu, koji će na pravi način približiti svo to kulturno blago široj javnosti i istraživačima. Po usvojenoj međunrodnoj klasifikacionoj šemi, svi fondovi i zbirke su razvrstani na nekoliko velikih grupa i celina, tako su A. 1. uprava i javne službe, A.2 pravosuđe a posebnu oznaku A.8. nosi i građa verskih zajednica. To sve treba da omogući lakši uvid u strukturu i sadržaje te ogromne količine građe koja broji milione pojedinačnih dokumenata. Gotovo jedina vrsta arhivske građe verske provenijencije kod nas su uprvo CMK.

Značaj 1990. godine je u tome što je tada u Subotici održano  “Savetovanje Društva arhivskih radnika Vojvodine”. Ispostavilo se da je to bilo zadnje takvo održano u Subotici. Ima tek četiri godine kako je obnovljen rad DARV, a tek od prošle godine, mi, odnosno naš Arhiv,  obnavljmo slične stručne sastanke, ovoga puta čak u međunrodnom okviru. Skup je priređen  20. i 21. 12.1990. na Radničkom univerzitetu Subotica, uz naše domaćinstvo i prisuustvo arhivskih radnika iz cele zemlje, predstavnika Katoličke, Reformatske I Pravoslavne crkve.  Jedna od dve Teme je bila: “Zaštita crkvenih matičnih knjiga u Vojvodini”. Izazvala je veliki efekat, interesovanje i mnoštvo stručnih reakcija. Referati sa tog skupa su objavljeni u časopisu: Arhivski anali 1/1992, Novi Sad 1992. Prvi je čitao referat mr Doboš Janoš, a ja ću samo pročitati podnaslove koje je on dalje razrađivao. Doneti su i Zaključci u kojima je osnova ideja bila da su CMK svojina crkve a da je njihova efikasna zaštita opšti društveni interes.

Nažalost, ono što je sledilo, a što iz ove perspektive već ocenjujemo kao istoriju, slom vladajućeg društvenog sistema uz ratove i raspad države, onemogućili su inicijative za njihovu potpuniju realizaciju.

Gotovo dve decenije protekle od tad, izmenile su mnogo toga. Problematika stanja zaštite crkvenih matičnih knjiga danas se mora posmatrati u drugačijim okolnostima.

Zakon koji se odnosi na vraćanje oduzete crkvene imovine, najbolji je svedok promena kojima se ide, a koje su, po mom mišljenju nužne, u prvom redu sa etičke strane – u cilju pokušaja ispravljanja istorijskih nepravdi, ali i sa pravno formalne – u cilju rada na izgradnji pravne države, a time i svih koraka koji nas približavaju normama razvijenih evropskih zemalja. Verujem da je većini poznato, no zanimljivo je pomenuti, da je naša zemlja i na tom koloseku ubedljivo na začelju, da su zakoni o vraćanju oduzete imovine doneseni u bivšim jugoslovenskim republikama, naravno kao i bivšim soc. zemljma istočne Evrope, a da je specifičan segment –  vraćanje CMK izvršeno u Hrvatskoj – 2005. Predviđeno je da se CMK vraćaju a pre toga digitalizuju, da bi se kopija mogla koristiti samo uz odobrenje dotičnih biskupija.

Kakvo je stanje u našem Arhivu sa aspekta CMK.

Kao prvo moram da istaknem da se zadnjih godina zapaža eksplozija interesovanja za genealoška istraživanja, isto kao i pojačana tražnja stranka za izdavanjem uverenja iz njih. Motivi koji vode istraživače su različiti ali im je cilj jasan – utvrditi pretke u što daljim pokolenjima. Uverenja za stranke imaju veliku dokaznu snagu, na pr. po trenutnim mađarskim propisima o renaturalizaciji, radi dokazivanja nekadašnjeg mađarskog državljanstva validan je i dokumenat, koji sve veći broj stranaka traži i od nas, a u velikom procentu i dobija – izvod iz matičnih knjiga rođenih pre 1895. Česta su i pitanja istraživača iz inostranstva ili drugih gradova u zemlji, da li imamo digitalizovane CKM. Nažalost, taj posao je kod nas tek u povojima.

Po dva osnova je u naš Arhiv primljena građa CMK. Prvi je donošenje zakona 1827. godine o obaveznom vođenju dupluma, a drugi su pobeda i sprovođenje ideologije komunizma  nakon rata, kroz Zakon o državnim matičnim knjigama od 9.4.1946. i drugim podzakonskim aktima kojim su komunisti regulisali ovu oblast. Potvrđena je  javnopravna funkcija CMK,  a sa opravdanjem da se ide na njihovo prepisivanje, koje je negde išlo i do prevođenja, započelo se njihovo oduzimanje i predaja NO, te državnim matičarima.  U 2006. godini od njih knjige dolaze do Arhiva.

Do 2006. godine u Arhivu se čuvala samo jedna zbirka verske provenijencije:

F:208. Zbirka duplikata crkvenih matičnih knjiga Subotica 1839-1895:

Osnovana je zakonskim člankom XXIII iz 1827. Ovim zakonom sve priznate konfesije imaju obavezu vođenja matičnih knjiga rođenih, venčanih i umrlih, istovremeno u dva primerka. Imali su i obavezu da  krajem svake kalendarske godine knjige zaključe i predaju nadležnoj municipalnoj vlasti, u našem slučaju slobodnom kr. Gradu Subotici – odnosno gradonačelniku, koji ih je overio popisom i predao na čuvanje municipalnoj arhivi. Na užoj teritoriji grada su tada bile dve župe: rimokatolička župa crkve  Svete Terezije (od koje su kasnije nastale i izdvojene župe Svete Katarine  na Ludošu – 1832, Svetog Roke – 1841,  i pravoslavna parohija hrama Vaznesenija Gospodnjeg. Od 1851 i jevrejski rabinat je počeo voditi matične knjige.) Isto tako, sa rastom reformatskih crkava i u Subotici, od 1884. godine vode svoje matične knjige  protestantska Crkva, evangeličko reformatska od 1885. i evangelističko augustinska od 1887. Dostavljanje dupluma je privremano prekinuto 1853. do 1860, da bi u skladu sa novim zakonskim rešenjima – građanskim matičarskim uredima bilo i  prekinuto 30.9.1895. U Arhiv je zbirka primljena 1952. godine. Arhivistički je obrađena i sređena. Sastoji se od 674 sveska, u količini od 4,30 dužnih metara. Izvršeno je zaštitno mikrofilmovanje 1995. godine, 105 knjiga  sa 3580 strana. Građa je tražena od strane istraživača.

Druga, mlađa Zbirka je:

F:451 Zbirka crkvenih matičnih knjiga 1687-1949

Do formiranja Zbirke došlo je primopredajom građe od strane Mesnih kancelarija Bajmok. Čantavir, Palić, kao i Opštine Subotica na osnovu Zakona o kulturnim dobrima (Sl. Gl. RS, br 71/94) a shodno zapisniku o nadzoru nad vođenjem matičnih knjiga i uvida u rad službe ličnog statusa građana matičnog područja Subotica ( br. 130, RS Ministarstva za državnu upravu i lokalnu samoupravu – Sektor za upravni nadzor – Odeljenje upravne inspekcije od 29.5.2006.)  zapisnika, oktobra 2006. Kod nas je sastavljen popis po župnim uredima, parohijama, sa graničnim godinama i vrstama.  Ukupno ima 387 knjiga. Građa je vrlo frekventna.

Već dugo vremena pokušava se doneti krovni zakon o kulturi. Neuspešno. Sadašnji je iz 1994. godine.   I po njemu u osnovnoj definiciji arhivske građe uključena je i ona verskih zajednica. Nedostaje ipak mnogo od vremenu prilagođene detaljne zakonske regulative, počev od Zakona od arhivima i arhivskoj građi. O značaju koji međunarodna arhivska teorija pridaje građi verskih zajednica govori i to da  u Međunardom arhivskom veću, postoji sekcija za arhive crkava i verskih zajednica. Započela je sa radom 1995. godine.

I na kraju, po vodiču ARHIVSKI FONDOVI I ZBIRKE U SFRJ, 1981-1984, preuzeto je građe verske provenijencije:

u RH – 418 fondova i zbirki 2075 dm

Vojvodina – 55 fondova i zbirki, 248,65 dm

Crna Gora – 5 fondova i zbirki, 3,9 dm

Smatram da samo u dobro promišljenom okruženju, u saradnji četiri faktora, Crkava –  Državnih vlasti – Arhiva – i svih zainteresovanih za istraživanja u takvoj građi može biti opipljivog napretka na polju zaštite tog specifičnog arhivskog gradiva i njegovog korištenja.