Školske prilike i neprilike između dva sv. rata


1911__IAS malaUlaskom u novu južnoslovensku državu i za Suboticu započinje jedan novi istorijski period. I pored nove državne, ideološke i političke klime, u Vojvodini će se u organizaciji vlasti još dugo upotrebljavati i neki obrasci iz starog administrativnog i pravnog sistema Monarhije. Tako će i Subotica – Slobodni kraljevski grad (Szabad királyi város) zadržati taj naziv, koji je u prethodnom vremenu značio da je Grad bio u rangu županije, sa nizom stečenih samoupravnih beneficija, od kojih su osnovne – pravo da vrši lokalne izbore i imenuje svoje predstavnike u toj vlasti i da samostalno raspolaže delom prihoda ubranog na svojem području.  Ali u novim okolnostima ostaće samo formalni naziv bez realnih sadržaja iz oblasti pune samouprave. Održani su samo jedni lokalni izbori 1927. godine, a do tada i nakon toga, svi gradski funkcioneri i lokalna skupština, državni funkcioneri i činovnici, bili su postavljani imenovanjima od strane centralnih vlasti iz Beograda, pa je time i raspolaganje lokalnim budžetom bilo bitno uslovljeno. Započeti procesi centralizacije vlasti, menjajući forme i oblike, trajali su u čitavom međuratnom periodu.  Promenama administrativno-teritorijalnog sistema 1929. godine, u skladu sa tada izvršenim političkim promenama, proglašavanjem naziva Kraljevine Jugoslavije, uvedena je podela na banovine, pa Subotica zadržavši svoj status, ulazi u područje Dunavske banovine, da bi 1934. godine bilo određeno da dobije položaj “gradske opštine” uz formiranje subotičkog sreza kao organa državne vlasti. Teritorije opštine i sreza su bile identične. Time dolazi do daljeg centralizovanja, koje se ogledalo u preklapanju delokruga opštinskih i sreskih tela. Srez je obavljao i svoju prvenstveno nadzorno-kontrolnu funkciju i bio posrednik između centralnih i lokalnih vlasti.

Prvih poratnih godina u zemlji, pa i u Subotici, vladale su nestašice hrane, ogreva i robe široke potrošnje. Snabdevanje je bilo racionalizovano, najsiromašniji slojevi su od u tu svrhu formiranih gradskih tela dobijali minimalna sledovanja brašna. Na rad škola i zabavišta posebno je uticao nedostatak ogreva (ogrevnog drveta).  Drugi veliki otežavajući faktor koji je uticao na celo društvo bila je ekonomska kriza, koja na našim prostorima započinje već polovinom dvadesetih godina, a dostiže kulminaciju 1929-1933. godine – kao i u svetskim okvirima. Pored pogoršanja položaja sloja poljoprivrednika, i radnički proleterijat time dospeva u tešku situaciju. Prosečna kupovna moć subotičkog stanovništva bila je veća u periodu 1910-1914, nego tokom čitavih petnaestak godina nakon završetka rata.  Stabilizacija započinje polovinom tridesetih godina, ali je prekida započinjanje novog ratnog sukoba 1939. godine . I u Subotici se jasno beleži  ta predratna atmosfera, koju prati čitav niz pojava ekonomske ali i društvene prirode, kao na pr. porast nacionalne homogenizacije.56.1925 st radic tuzen

Mada je ukupno stanovništvo Subotice vrlo specifično teritorijalno raspoređeno, polovina u užem gradu, sa naznakama karakteristika građanskog sloja, a druga polovina u  okolnim mestima i salašima, sa osobinama bližim stanovništvu sela, ipak je ta velika brojnost predstavljala jedan od elemenata za pokušaje razvoja i jačanja privrednih i drugih civilizacijskih potencijala, koji doduše nisu do kraja ostvareni, zbog niza drugih otežavajućih faktora, mahom geostrateške i političke prirode .

O relativnoj zaostalosti u oblasti gradsko-komunalne infrastrukture, dovoljno je reći da Subotica u čitavom međuratnom periodu nije dobila javnu vodovodnu mrežu, snabdevanje je vršeno sa javnih i privatnih bunara, kanalizacija je bila izgrađena samo u manjoj dužini, a i ta je bila većinom otvorenog tipa, većina puteva je  bila bez kamenog (kaldrme) ili asfaltnog sloja, to jest bili su to tzv. letnji putevi, zimi gotovo neupotrebljivi zbog blata, javno osvetljenje je pokrivalo samo manji deo centra grada. Upravo samo taj deo oko monumentalne Gradske kuće je i pružao sliku i odavao utisak grada; tu su bile koncentrisane zgrade javnih ustanova, kuće i palate bogatih građana, trgovačke i druge radnje; tu je bila tramvajska pruga, ulice kao i trotoari popločani, dok je okolina tog dela i periferija više ličila na selo, po svojim kućicama, većinom od naboja, po blatnjavim ulicama bez ikakvog osvetljenja. U tim činjenicama treba tražiti i korene označavanja Subotice kao „najvećeg evropskog sela“. Ona je zaista bila velika po površini, na njoj bi se, po nekim prosecima drugih gradova, moglo smestiti tri puta više stanovnika; gradska periferija je zaista i imala seoski izgled, a stanovništvo se većinom bavilo poljoprivredom,  ali Subotica nikako nije bila – selo. Pre bi se moglo reći, da je ona posedovala i izgrađivala sve ono što karakteriše gradove, počevši od materijalne osnove, privrede, trgovine, bankarstva, preko saobraćajnih komunikacija, železničkih ali i tramvajskih pruga, do oblasti kulture i prosvete, pozorišta, škola, itd, ali je zadržala usađene osnove ravničarskih naselja. Imala je gradsko jezgro i tanak sloj građana, oko koga se koncentrisalo ostalo mnogobrojno stanovništvo.      

Školske prilike su pouzdan pokazatelj duhovnog stanja u društvu, njegove brige za sopstvenu budućnost, ekonomskih mogućnosti države, postojanja ili nepostojanja osmišljene, planirane, kontinuirane kulturne akcije države, ostvarenog civilizacijskog pomaka. Isto tako, to se odnosi i na svaku pojedinačnu mikro celinu, kakva je bila Subotica i njena okolina. Na tom nivou se mogu uočiti lokalne specifičnosti, koje se ipak uklapaju u glavne tokove i procese inicirane iz državnog centra.

Odlika severozapadnih krajeva, bivših teritorija Monarhije, pa tako i subotičkog,   pripojenih novoj državi, bila je njihova relativna viša razvijenost, kako u ekonomskom tako i u kulturnom pogledu, u odnosu na centralne i jugoistočne delove nove države. Ta podloga je u startu garantovala njihove solidnije polazne osnove u novouspostavljenim državno-političkim okvirima.

Jedan od primarnih zadataka državne administracije u Vojvodini bio je rad na širenju državne ideologije, njenoj “nacionalizaciji” ili uspostavljanju i jačanju “slovenske”  dominacije, kako u političkom, ekonomskom, demografskom tako i prosvetno-kulturnom životu.

Kao nasleđe nekadašnje mađarske države na teritorijama koje su ušle u sastav nove države postojao je dobro organizovan i razgranat sistem zabavišta i škola. Kroz njih je bio širen mađarski državni program, mađarski nacionalni uticaj i vršena mađarizacija. Tako se pred nove vlasti postavio zadatak da iskoriste postojeće materijalne resurse, školske objekte i drugo, ali uz uklanjanje mađarskog uticaja . Metodi takve akcije su bili široki, od ukidanja mađarskog prosvetnog zakonodavstva, ograničavanja i smanjivanja mogućnosti upotrebe mađarskog jezika do otpuštanja mađarskog nastavnog kadra koje nije pristalo na polaganje zakletve kralju.

Neke od konkretnih mera su bile i sledeće. Već 9.12.1918. godine Narodna uprava za Banat, Bačku i Baranju donela je odluku po kojoj je nastavu trebalo izvoditi na maternjem jeziku onih đaka koji čine većinu, čime je ukinut mađarski jezik u onim školama gde deca mađarske nacionalnosti nisu činila većinu.  Marta 1919. godine, Ministarstvo prosvete – Odsek za Banat, Bačku i Baranju izdalo je Naredbu br. 915 o privremenom uređenju svih zabavišta i škola, kojom se pored ostalih mera o organizovanju nastave, smanjuje mogućnost upotrebe mađarskog jezika.

Ukidanjem zatečenih mađarskih organa i tela nadležnih za organizaciju i nadzor nad prosvetom, t.j. uspostavljanjem novih koje su pokrivale tu oblast, a u skladu sa menjanjem zakonskih okvira koji  regulišu prosvetu i školstvo, u novouspostavljenoj Kraljevini, stvaraju se preduslovi za potpuni uticaj i puno obuhvatanje i tog izuzetno važnog društvenog segmenta, od strane nosilaca i kreatora državne politike.

Formalno, delovanje mađarskih školskih organa prestalo je decembra 1918. godine. Tada se formira novi samostalni Školski okrug za Suboticu, sa novim personalnim rešenjima.  Ministarstvo prosvete u Beogradu imaće preko svojih tela – Odseka za Banat, Bačku i Baranju (dalje BBB) u Novom Sadu, Prosvetnog odeljka Kraljevske banske uprave u Novom Sadu (od 1929), područnih velikih župana, zatim od 1934. sreskih načelnika gde je isto bio formiran posebni – prosvetni odeljak, školskih nadzornika i drugih inspekcijskih tela, odlučujuću nadležnost i ulogu u radu čitavog školskog sistema od 1919. do 1941. godine.

Odlukom tadašnjeg ministra prosvete Svetozara Pribičevića od 6. juna 1920. godine prosvetni zakon Srbije proširen je i na pripojene teritorije Bačke, Banata, Baranje i Srema. Time se vrši i oduzimanje ingerencija mesnih vlasti u oblasti prosvete. Novi Zakon o narodnim školama donosi se u vreme diktature, decembra 1929. godine.

Školski nadzornik, kao državni činovnik, bio je na čelu svih službenika Školskog nadzorništva, kao referent za školstvo. U Subotici su u okviru jednog školskog sreza postojala dva školska nadzorništva, I – koje je pokrivalo teritoriju užeg grada i II – koje je bilo zaduženo za okolna naselja i salaše.

Mesni školski odbori su  bili nasleđena forma prosvetnog nadzora u lokalnim okvirima,  koja se do tada brinula i o delu odvijanja prosvetno-obrazovnih delatnosti na svojim teritorijama.  Nakon podržavljavanja školskog sistema, njihov delokrug biva bitno smanjen, pa im u novim okolnostima uglavnom preostaje samo nadležnost nad materijalnim snabdevanjem škola, tehnički poslovi oko upisa dece, briga o siromašnim učenicima. Kao posebno odeljenje u tim okvirima nastavila je da radi i posebna gradska Komisija za nadzor zabavišta.  Predsednik Mesnog školskog odbora bio je po funkciji veliki župan grada, a članovi: gradonačelnik, jedan upravnik osnovne škole, građanske škole, službeni gradski lekar i pet uglednih lica.

U 1923. godini ukupno je na teritoriji Subotice upisano 7.974 dece u sve osnovne škole i zabavišta, a “…odprilike ima još blizu 2.000 đaka, koji ne pohađaju školu”. Broj đaka i studenata u svim subotičkim školama i fakultetu je 1933/4. godine iznosio 13.803. Prvo školsko nadzorništvo imalo ih je u evidencji – 5.137, a drugo – 4.450.

U 1925. godini bilo je 11 zabavišta. Objekti su bili u 10 slučajeva opštinska svojina, a u jednom (u IV krugu ) privatna.  Tada se beleži i da je objekat zabavišta u Aleksandrovu  bio u “rušećem stanju”. U istoj godini, 1925, u 10 zabavišta upisano je bilo 991 dete od 4 do 6 godina starosti. Od toga 432 “Slovena” i 559 “neslovena”. Indikativan a ujedno i vrlo zabrinjavajući je podatak da veliki broj među njima nije vladao srpskim jezikom, 43 ili 10% među “Slovenima” i čak 96% ili 537 među “neslovenima”.

Zabavišta u periodu između dva svetska rata, mada inkorporirana u celokupni školski sistem, nosila su i zadatke i funkcije socijalnih ustanova. Jedan od njihovih glavnih zadataka bio je svakodnevno zbrinjavanje dece i briga o njihovoj fizičkoj egzistenciji pošto roditelji nisu mogli zbog dužine radnog dana i siromaštva da ih zbrinu. Pored njih postojali su u socijalnoj sferi, formalno pravno regulisani, još neki oblici ustanova za decu: obdaništa, skloništa i sirotišta. Obdaništa su primala manju decu onih roditelja koji rade, a nisu imali mogućnost da ih ostave na čuvanje. Deca su boravila u njima od jutra do večeri, dobijala hranu, a iz obdaništa, ako su upisana u školu, i pohađala nastavu. Skloništa su takođe socijalne ustanove koje su primale privremeno napuštenu decu, na pr. kod siromašnih porodica, ako u slučaju nezaposlenosti nemaju mogućnosti da izdržavaju i prehrane svoju decu. Sirotišta su bila dopunske ustanove u zavodima za napuštenu decu. Imala su za cilj da deci daju potrebnu «opskrbu» i osposobe ih za samostalni život i rad. Ovakva skloništa su osnivale i izdržavale uprave opština ili sa njima u sporazumu dobrotvorna prihvatna društva ili udruženja, a u nekim krajevima Mesni školski odbori, koji su prema zakonu o narodnim školama bili dužni da vode brigu o zaštiti i vaspitanju dece. U većim gradskim opštinama briga za decu bila je poverena posebnoj opštinskoj socijalnoj službi. Dnevna prihvatilišta mogla su se osnivati ako se pojavilo najmanje 30 dece, a u industrijski razvijenim krajevima zemlje, obdaništa su se razvijala kao kombinovane ustanove za decu od 3-11 godina. Deca su bila poverena stručnom i nadzornom osoblju. O mlađoj deci, do 4 godine starosti, brinule su negovateljice koje su radile po uputstvima lekara, a tek sa navršenom 4 godinom preuzimali su ih vaspitači, učitelji ili zabavilje. Ako deca nisu bila pod nadzorom negovateljice ili zabavilje, nadzirale su ih nadzornice koje su radile po uputstvu stručnog osoblja.
U konkretnim subotičkim okolnostima, zabavišta su bila i obdaništa, ili po rečima školskog nadzornika „sva su zabavišta u isto vreme i jedna vrsta obdaništa, gde siromašni roditelji šalju svoju decu, da bi se nesmetano mogli posvetiti svojim domaćim poslovima i zaradi svakidašnjeg hleba.“
U Subotici je postojalo i nekoliko socijalnih ustanova za zbrinjavanje dece: Dom za nezbrinutu decu – Kolevka (pod upravom Državne zaštite dece i mladeži, Palićki put 43), Dom sirotih devojaka Marije Vojnić Tošinice (Palićki put 11), Dom za trahomatičnu decu (Beogradski put 117), Uboški dom (Save Tekelije 96 i Beogradski put 117). Od 1937. godine radi i sirotište Družbe časnih sestara „Kćeri milosrđa“ (sa sedištem u Blatu, Korčula) u Skerlićevoj ulici br. 4 (preko puta kerske crkve). Iz jedne njihove molbe oktobra 1939. godine gradskim vlastima, da im se omogući proširenje, vide se osnovne konture njihovog dotadašnjeg rada. „Gradsko dečije sirotište u zgradi č. Sestara „Kćeri Milosrđa“, Skerlićeva 4, koje je zaslugom dr Evetovića gr. Senatora osnovano 1. IX 1937. godine, lijepo napreduje, te nastojanjem cijelog ugl. Gradskog poglavarstva svakom daljnjom budžetskom godinom povećaje broj sirotne djece, a još ih ima mnogo što čekaju i dnevno kucaju na vrata milosrđa, moleći da ih se primi, nužno iz ovoga slijedi da se ova zgrada č. Sestara u Skerlićevoj ulici u koju se može smjestiti do 40 djece, proširi još za toliko, ili pak da gr. Poglavarstvo dodijeli svoju zgradu u Zagrebačkoj ulici br. 3 ili bilo koju podesnu u koju bi se mogla muška djeca što prije zasebno odijeliti.“ Nadležne vlasti nisu im mogle izaći u susret dodeljivanjem traženog objekta, ali su nagovestile izdvajanje određene sume u budžetu za 1940/41. u cilju proširivanja zgrade u Skerlićevoj. Ipak u 1940. godini „Kćeri milosrđa“ su dobile zgradu u Zagrebačkoj ulici, i započele sa pripremama za smeštaj dečaka u nju.

U periodu između dva svetska rata materijalni problemi su bili jače izraženi u predškolskim ustanovama u odnosu na škole, jer je broj dece bio jako velik, a prostorni uslovi nezadovoljavajući. Deca su boravila u zajedničkim velikim prostorijama duž kojih su postavljane dugačke klupe bez nekih naročitih sredstava za rad.
Pored ekonomskih, rad zabavišta pratili su i problemi organizacije i sadržaja rada i obrazovanja stručnih kadrova. Organizacija i sadržaj rada su prosvetnim zakonodavstvom regulisani tek pred Drugi svetski rat, pa su vaspitači samostalno izrađivali programe rada sastavljene po uzoru na predratne priručnike, ili korišćenjem članaka za decu iz novina koje su tada bile dostupne kao npr: „Dečije novine”, „Miroljub”, „Jugoslovenče” i „Kisédnevelés” iz Mađarske.
Drugi problem ogledao se u nedostatku stručnog kadra, jer je najbrojniji deo bio zatečen iz prethodnog perioda i kao takvog činile su ga već starije osobe koje su poticale još iz doba Monarhije, a koje su zbog navršenih godina odlazile u penziju.
U nedostatku kvalifikovanih zabavilja u zabavištima su mogle da rade i učiteljice, pa čak i nesvršene učenice učiteljskih škola, pošto je paragraf 73. Zakona o narodnim školama davao pravo polaganja praktičnog ispita i onim osobama koje nisu polagale diplomski ispit ako su dve godine uspešno radile u zabavištu.
Pored zabavilja u zabavištima su radile tzv. „dade”, pomoćno osoblje koje je imalo minimalno obrazovanje često i bez 4-godišnje osnovne škole. Zabavilje su se nalazile u podređenom položaju u odnosu na učitelje i ostale prosvetne radnike, jer su bile manje materijalno nagrađene, nisu imale posebna strukovna udruženja, a nije bila dovoljno shvaćena ni potreba vaspitanja i obrazovanja predškolske dece na širem društvenom i zakonodavnom planu, što je opet bilo uslovljeno stepenom podruštvljenosti predškolskog vaspitanja.
Sa svim navedenim problemima i teškoćama suočila se i Subotica.
U pogledu opremljenosti zabavišta nameštajem i potrebnom opremom vladala je neujednačenost i odstupanje od propisa koji su u periodu između dva rata bili na snazi. Osnovni nameštaj u zabavištima činile su klupe sa naslonom koje su bile poređane duž zidova soba u koje su po potrebi bile premeštane. Pored klupa, postojali su i stolovi za kojima su deca sedela, a sav ostali nameštaj bio je školski (pošto su se zabavišta uglavnom nalazila u okrilju škola) kao npr: table, visoki ormari, računaljke, slike i sl. Većina zabavišta imala je deo za garderobu u vidu posebnih prostorija za odlaganje kaputa i kapa, u kom se obično vršilo i pranje ruku iz lavora i kante sa vodom, što nije zadovoljavalo određene higijenske uslove.
Deo iz školskog budžeta odvajan za izdržavanje zabavišta bio je vrlo oskudan pa je opremljenost posebnim sredstvima za rad zavisila od sposobnosti samih zabavilja da pribave i izrade potrebne rekvizite. S obzirom da je nedostajala planska i stučno osmišljena delatnost odgovarajućih prosvetnih organa u pogledu zadovoljavanja osnovnih zdravstveno-higijenskih i pedagoških zahteva, nije bilo sigurnije orijentacije niti konkretne delatnosti na opremanju zabavišta didaktičkim i ostalim materijalom za vaspitno-obrazovni rad. Jedina odluka u korist zabavišta odnosila se na ozelenjevanje (za sađenje mladica zabavišta su se obraćala gradskom rasadniku na Paliću) dvorišta u zabavištima.
U pogledu koncipiranja sadržaja nastavnih programa vladala je velika neujednačenost. Pošto su postojala državna i komunalna zabavišta, u kojima se radilo na mađarskom jeziku i za koja su programi bili propisani od strane prosvetnih vlasti Ugarske još iz 1892. godine, kao i veroispovedna za koje su programe odobravale crkvene vlasti pojedinih veroispovesti, postojale su izvesne razlike u nazivima područja koja su bila zastupljena u programima rada, iako su programi koncipirani po uzoru na ugarske, sa naglašenom frebelovskom orijentacijom na oblast ručnog rada i primenu Frebelovih materijala.
U planiranju sadržaja rada zabavilje su za pojedine dane i pripreme zanimanja koristile Metodički priručnik i uputstva za zabavilje koji je izradio Leo Ehsner, profesor metodike u školi za zabavilje u Hodmezevašarhelju. U priručniku je gradivo vezano za područja razvoja uma i govora, molitve, vežbanja tela, radna zanimanja, pevanje i poznavanje mađarskog jezika, a raspoređeno je po tromesečjima sa nedeljnom i mesečnom konkretizacijom.
Pored Eksnerovog priručnika zabaviljama je na raspolaganju bilo i Uputstvo za realizovanje programa u srpskim veroispovednim zabavištima koja je sačinila Mila K. Maletaški u kome je propisano gradivo iz predviđenih oblasti bilo raščlanjeno na teme, vremenske jedinice, a sve su pratila i odgovarajuća metodska uputstva. Korišćene su takođe i zbirke literarnih i drugih priloga (notni testovi, basne, brojalice, poslovice, zagonetke , pitalice i sl.) objavljene u zbirci Milana Stojšića, profesora psihologije, logike i pedagogije u Srpskoj učiteljskoj školi u Somboru, pod nazivom „Gradivo za razna zanimanja Srpčadi”. Slična zbirka korišćena je i u mađarskim zabavištima, a sastavio ju je Pereš Šandor, direktor škole za zabavilje u Budimpešti.
U vreme sprovođenja unifikacije predškolskih ustanova u administrativnom pogledu i usvajanjem prvih nastavnih planova i programa 1920. godine među zadacima zabavišta, koji su se kretali od čuvanja dece od štetnih uticaja, pravilnog telesnog, umnog i moralnog razvoja, posredne uloge između porodičnog i školskog vaspitanja, važnost dobijaju vežbanje i posmatranje, formiranje jasnih predstava o stvarnosti, pokretne i gimnastičke igre, pevanje, ručni rad, crtanje, brojanje (do10), upoznavanje oblika, okoline i veoma naglašena religijska i nacionalna komponenta vaspitanja. Prema tome programi rada u zabavištima pored frebelovskog imali su i nacionalno-političko obeležje.
S obzirom da su programi bili prilično oupšteni, a da je istovremeno bila neophodna detaljna konkretizacija, u Subotici su, na bazi zvaničnih programa uz pomoć Eksnerovog i drugih metodičkih priručnika nastali tzv. „nacrti programa”. To su bili planovi rada zabavilja koje su one zajednički sastavljale, a pisani trag o jednom takvom nacrtu nalazi se u Zapisniku zabaviljskog zbora u Istorijskom arhivu Subotice. Na sastanku zabaviljskog zbora održanog 6. novembra 1920. godine u Subotici u jednoj od tačaka zadužene su četiri zabavilje da za narednu godinu pripreme nastavni plan i sačine nacrt programa rada u zabavištima.
U uvodnom delu Nacrta programa (prilog br.1) formulisani su zadaci zabavišta, istaknuta razlika u odnosu na program rada u osnovnoj školi, navedena zanimanja koja postoje kao cilj i smisao rada zabavišta.

Prilog broj 1 NACRT PROGRAMA U ZABAVIŠTU

Uzvišena zadaća, koja je prepuštena zabavištu, sastoji se: da neguje, štiti i čuva decu u otsustvu njinih roditelja, da ih nauči na red , na čistoću, da im razvije svatanja, duševne i telesne sposobnosti da doprinose i sa svoje strane znatan udeo u razvoju mališana od 3 do 6 godina kako u duševnom, tako isto i u telesnom i moralnom pogledu.
Prema toj uzvišenoj svrsi udešen je i program rada jednog zabavišta, koji se bitno razlikuje od nastavnog plana narodnih osnovnih škola.
Dok su kod osnovnih škola predmeti i gradiva iz tih predmeta spretno raspodeljena po nastavnom planu, dotle u zabavištima postoje samo zanimanja.
Zanimanja su sledeća:
1. molitva
2. razgovor i očigledni prikaz
3. gimnastika
4. igra
5. zabavni rad
6. pesma
Zabavište je na svojoj visini, ako njegov program rada provejava nacionalni osećaj, koji mu daje životnu snagu sa svojom toplotom osvaja duše mališana,zatim igra, mnoge igre, koja razvedrava srce, oživljava maštu i krepi odlučnost volje.

Raspored gradiva iz navedenih zanimanja izvršen je po mesecima (od septembra do juna) i nedeljama za grupe od 3-4 i od 5-6 godina. Sastavni deo Nacrta čini i Raspored časova (prilog br. 2) za nedelju dana, gde se predviđa u kojem obliku i kojeg dana u toku nedelje će biti obrađeni programski sadržaji.

 

Tokom 1926. godine doneta je odluka Mesnog školskog odbora kojom su dodeljena nova imena (sa srpskim nacionalnim obeležjem) osnovnim školama i zabavištima . Tako subotičkih 10 zabavišta dobijaju ova imena:

 

Područje zabavišta          Naziv     Ulica i broj

I krug     „Carica Milica”                  Dunavskog art. puka 13

II krug   „Jugovića majka”              Jurjevska 21

III krug  „Kneginja Ljubica”           Beogradski put 47

IV krug  „Kneginja Zorka”              Boškovićeva 20

V krug   „Princeza Jelena”              13. novembra 22

V krug   „Majka Jevrosima”            Gajeva 15

VI krug  „Kosovka devojka”            Praška 54

VII krug  „Majka Angelina”             Frankopanska 13

VIII krug   „Karađorđe”                    Plitvička 2

Aleksandrovo    *                              Glavna 15

 

U periodu između dva svetska rata materijalni problemi su bili jače izraženi u predškolskim ustanovama u odnosu na škole, jer je broj dece bio jako velik, a prostorni uslovi nezadovoljavajući. Deca su boravila u zajedničkim velikim prostorijama duž kojih su postavljane dugačke klupe bez nekih naročitih sredstava za rad.

 

Jedan upravitelj osnovne škole bio je zadužen i za sva zabavišta kao upravitelj svih gradskih zabavišta. I na tu funkciju učitelji su bili postavljani od strane nadležnih viših prosvetnih vlasti. U 1937. godini to je bio upravitelj Državne narodne škole «Sveti Sava», učitelj Rade Lungulov , koji je imao ingerencije i nad svim zabavištima u Subotici.

U zabavištu «Kosovka devojka» u VI krugu radile su 1938. godine Kata Vojnić i Pančić Julka kao  zabavilje, a Marija Milanković (r. 1905) i Jelena Purić kao dadilje.

Načini rada u zabavištu nisu strogo bili propisani, već je zabaviljama ostavljeno više slobode i mogućnosti za stvaralački pristup u radu sa decom.

Izričito je zabranjivano kažnjavanje dece kao i poruga bilo koje vrste, a kao najvažnija mera disciplinovanja isticalo se pravilno zapošljavanje deteta kao i značaj lepog primera, pouke ili opomene.

Naglašavan je značaj individualnog rada i izbora zanimanja prema interesovanju dece, i u tim delovima program je bio blizak shvatanjima Marije Montesori što je posebno bilo izraženo u nastojanju da se u zabavištima stvori atmosfera kakva je vladala u «dečjim domovima».

U opštim uputstvima koja se odnose na program vaspitno-obrazovnog rada, isticana je važnost pružanja osnovnih znanja deci da stvaraju nove, za život potrebne pojmove. Celokupno gradivo treba da je prožeto igrom, koja je isticana kao osnovni metod rada u zabavištu, i dečjim zaposlenjem.

Programski sadržaji su grupisani u tri vaspitna područja: duševno, telesno i muzičko vaspitanje.

Duševno vaspitanje obuhvata: vaspitanje čula, posmatranje, razgovor, učenje pesmica, pričanje priča, crtanje i ručni rad; telesno vaspitanje obuhvata naraznovrsnije vežbe tela, a sadržaji muzičkog vaspitanja su: pevanje, ritmičke vežbe, dečji orkestar, kao i muzičke vežbe pamćenja.

Pošto je navedeni program donesen pred sam rat, nije mogao biti primenjivan u praksi zabavišta, jer su pred sam rat zabavišta prestala sa radom, pa se tako, zajedno sa državom, raspao i njen sistem vaspitanja i obrazovanja.

Pred samo izbijanje rata, aprila 1941. godine zabavišta i škole su prestale sa radom. Time se završava jedan period, kako u državno-pravnom, tako i prosvetno-školskom sistemu.  Sa raspadom države dolazi i do gašenja njenog sistema vaspitanja i obrazovanja.